Thứ tự lễ trong một ngôi chùa: từ ban Đức Ông, chánh điện đến nhà Tổ theo nếp phổ biến
Trả lời ngắn: theo nếp phổ biến ở nhiều chùa Bắc Bộ, người đi lễ thường lễ ban Đức Ông trước, rồi vào chánh điện lễ Tam Bảo, sau đó lễ ban Thánh Mẫu và các ban khác như Tứ Pháp, Đức Thánh Hiền, cuối cùng là nhà Tổ. Thứ tự này không cố định ở mọi nơi; chùa Nam Bộ, chùa Nam tông có bố cục khác.
Một ngôi chùa truyền thống ở miền Bắc có thể có hàng chục ban thờ: Tam Bảo, Đức Ông, Đức Thánh Hiền, Thánh Mẫu, Tứ Pháp, nhà Tổ, ban thờ vong. Lần đầu đến, nhiều người đi lòng vòng không biết bắt đầu từ đâu.
Thứ tự lễ được nói dưới đây là nếp phổ biến được nhiều người trông coi chùa hướng dẫn. Khi đến một chùa cụ thể, quan sát và hỏi vẫn là cách tốt nhất.
Bố cục cơ bản của chùa Việt
Chùa truyền thống miền Bắc hay có bố cục kiểu chữ Đinh, chữ Công, nội Công ngoại Quốc. Từ ngoài vào thường có tam quan, sân chùa, tiền đường, rồi chánh điện (thượng điện) nơi thờ Phật. Phía sau hoặc hai bên là nhà Tổ, điện Mẫu, nhà Tăng, nhà khách.
Hiểu bố cục giúp đi lễ không bị lạc, và cũng giúp ngắm kiến trúc chùa có chiều sâu hơn.
Qua tam quan
Tam quan là cổng chùa, thường có ba lối. Theo nếp phổ biến, người đi lễ đi cửa bên, nhường cửa giữa. Bước qua tam quan, nhiều người dừng lại chắp tay vái về phía chánh điện như một lời chào trước khi vào.
Lễ ban Đức Ông trước
Ban Đức Ông thường ở bên phải tiền đường hoặc gian riêng. Đức Ông được hiểu là vị hộ pháp trông coi tự viện. Nếp dân gian Bắc Bộ coi việc lễ Đức Ông trước như xin phép chủ nhà trước khi vào lễ Phật.
Ở ban này, nhiều người khấn ngắn gọn, đặt lễ chay, thắp một nén hương nếu chùa cho phép.
Vào chánh điện lễ Tam Bảo
Chánh điện là nơi trang nghiêm nhất. Trên cao thường có tượng Tam Thế Phật, rồi các lớp tượng A Di Đà, Quan Âm, Thế Chí, Thích Ca, Di Lặc, Cửu Long. Người đi lễ đứng hoặc quỳ ở chiếu lễ, chắp tay, vái hoặc lạy ba lạy, khấn thầm.
Không nhất thiết phải lễ từng pho tượng; lễ Tam Bảo là lễ chung Phật, Pháp, Tăng.
Lễ hai ban Hộ pháp và Đức Thánh Hiền
Hai bên chánh điện hoặc tiền đường thường có tượng hai vị Hộ pháp rất lớn, và ban Đức Thánh Hiền (tượng trưng Ananda, thị giả của Phật). Người đi lễ có thể vái các ban này khi đi qua, theo nếp từng chùa.
Lễ ban Thánh Mẫu
Nhiều chùa miền Bắc có điện Mẫu ở phía sau hoặc bên cạnh, thể hiện sự hòa quyện giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Người đi lễ thường lễ Mẫu sau khi lễ Phật, đúng tinh thần "tiền Phật hậu Thánh". Ở chùa không có điện Mẫu, bỏ qua bước này.
Ban Tứ Pháp và các ban khác
Một số chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ thờ Tứ Pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tượng trưng mây, mưa, sấm, chớp, gắn với nghề nông. Ngoài ra có thể có ban thờ Thành hoàng, ban thờ các vị có công với chùa. Mỗi ban vái một vái hoặc thắp hương nếu được phép.
Cuối cùng là nhà Tổ
Nhà Tổ thờ các vị sư tổ khai sơn và trụ trì đời trước. Người đi lễ vào nhà Tổ để tưởng nhớ công ơn những người đã gây dựng ngôi chùa. Đây thường là không gian yên tĩnh, nên giữ trật tự hơn nữa.
Ban thờ vong
Nhiều chùa có nhà thờ vong, nơi gia đình gửi ảnh, linh vị người thân đã mất. Nếu có người nhà được gửi ở đây, người đi lễ thường ghé thắp hương sau cùng. Không chạm vào linh vị, ảnh thờ của gia đình khác.
Chùa miền Nam khác thế nào
Chùa Nam Bộ thường có bố cục khác: chánh điện rộng, thờ Phật Thích Ca hoặc A Di Đà là chính, ít ban thờ Mẫu. Người đi lễ thường lễ chánh điện trước, sau đó đến các ban phụ, nhà Tổ. Một số chùa người Hoa, người Khmer có kiến trúc và nghi thức riêng.
Chùa Nam tông thường chỉ thờ Phật Thích Ca, không có ban Mẫu, không đốt vàng mã, nghi lễ giản dị.
Không cần lễ hết mọi ban
Thứ tự lễ là để giúp người đi lễ có trình tự, không phải yêu cầu bắt buộc lễ đủ mọi ban. Người già, người bận có thể chỉ lễ chánh điện. Lòng thành không đo bằng số ban đã lễ.
Lạy, vái thế nào cho đúng
Vái là chắp tay đưa lên ngang trán rồi cúi xuống. Lạy là quỳ xuống, đặt tay và trán chạm đất (ngũ thể đầu địa theo nghi thức Phật giáo). Lễ Phật thường lạy ba lạy. Người có vấn đề về khớp gối, cột sống nên vái đứng, không cố quỳ lạy.
Khi chùa đông người
Ngày lễ lớn, mỗi ban có thể chật kín. Không chen lấn, không đẩy người phía trước. Có thể lễ từ xa, vái hướng về ban thờ, rồi đi tiếp. Giữ an toàn cho người già, trẻ nhỏ quan trọng hơn việc chen lên tận ban thờ.
Đọc câu đối, hoành phi để hiểu chùa
Câu đối, hoành phi trong chùa thường viết chữ Hán hoặc chữ Nôm, chứa tên chùa, lời tán thán Phật pháp, đôi khi cả lịch sử ngôi chùa. Nhiều chùa có bảng dịch nghĩa hoặc tờ giới thiệu. Dành vài phút đọc giúp hiểu vì sao ngôi chùa có tên như vậy, thờ những ai.
Chạm tay lên câu đối, hoành phi, tượng cổ nên tránh; dầu mồ hôi trên tay có thể làm hỏng lớp sơn son thếp vàng qua thời gian.
Tượng Phật trong chánh điện xếp thế nào
Ở nhiều chùa Bắc Bộ, hàng trên cùng là Tam Thế Phật (quá khứ, hiện tại, vị lai). Hàng dưới là bộ A Di Đà Tam Tôn: Phật A Di Đà ở giữa, Quan Âm và Đại Thế Chí hai bên. Rồi đến tượng Thích Ca, Di Lặc, tòa Cửu Long tái hiện cảnh Phật đản sinh. Không chùa nào giống hệt chùa nào, nhưng biết khung chung giúp nhận ra các pho tượng chính.
Đi lễ cùng người cao tuổi
Với ông bà, cha mẹ lớn tuổi, nên chọn giờ ít đông, rút ngắn vòng lễ: có thể chỉ lễ chánh điện và một ban mà người già mong muốn. Mang ghế xếp nhỏ nếu cần nghỉ, đỡ khi lên xuống bậc thềm, tránh những sân lát gạch trơn sau mưa.
Lễ xong nên làm gì
Sau khi lễ, nhiều người ngồi lại sân chùa một lúc, uống chén trà, ngắm cảnh, hoặc nghe giảng nếu chùa có buổi giảng. Đi lễ không phải là chạy một vòng qua các ban rồi về; khoảng lặng sau lễ thường là lúc lòng an nhất.
Ghi nhớ ngắn gọn
- Vào cổng: đi cửa bên, vái chào.
- Ban Đức Ông: xin phép.
- Chánh điện: lễ Tam Bảo.
- Các ban phụ: Đức Thánh Hiền, Mẫu, Tứ Pháp tùy chùa.
- Nhà Tổ, nhà thờ vong: tưởng nhớ.
Khi không chắc, hỏi người trông coi chùa luôn là lựa chọn đúng.
Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn kiến trúc và hệ thống tượng thờ trong chùa Việt, có thể tìm đọc sách về văn hóa Phật giáo ở mục sách trên Thế Giới Phong Thủy, đọc trước một lần thì đi chùa sẽ thấy mỗi gian thờ có câu chuyện riêng.