Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Phủ Giầy: từ truyền thuyết dân gian đến lễ hội tháng Ba
Trả lời ngắn: Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thánh nữ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, được xếp vào "Tứ bất tử" cùng Tản Viên, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử. Truyền thuyết kể bà là con gái Ngọc Hoàng giáng trần, sống đời người phụ nữ bình thường rồi hiển thánh. Trung tâm thờ bà nổi tiếng nhất là quần thể Phủ Giầy ở vùng Vụ Bản (Nam Định cũ), nơi diễn ra lễ hội lớn vào tháng Ba âm lịch.
Câu ca "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" lưu truyền rộng ở đồng bằng Bắc Bộ: "Cha" là Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo), "Mẹ" là Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Câu ca cho thấy vị trí đặc biệt của bà trong tâm thức người Việt, ngang hàng với một vị anh hùng dân tộc.
Vì sao Liễu Hạnh thuộc "Tứ bất tử"
"Tứ bất tử" là bốn vị thần bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt. Ba vị đầu, Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, gắn với những truyền thuyết từ thời dựng nước. Liễu Hạnh là vị duy nhất là nữ, và truyền thuyết về bà xuất hiện muộn hơn, thường được gắn với khoảng thế kỷ XVI thời Hậu Lê.
Việc một vị thánh nữ "đến sau" được đặt ngang hàng với các vị thần cổ cho thấy sức sống mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu trong dân gian. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng Liễu Hạnh là sự kết tinh của truyền thống thờ nữ thần lâu đời, được khoác thêm một câu chuyện đời người gần gũi.
Truyền thuyết và những dị bản
Câu chuyện về Liễu Hạnh có nhiều dị bản, do được kể ở nhiều vùng, qua nhiều thời. Khung chung thường như sau: bà vốn là tiên nữ trên trời (có bản nói là con gái Ngọc Hoàng), vì một lỗi nhỏ mà bị đày xuống trần. Bà giáng sinh vào một gia đình ở vùng Vân Cát, lớn lên, lấy chồng, sinh con, rồi mất khi còn trẻ. Sau khi trở về trời, vì nhớ trần gian và gia đình, bà xin xuống trần lần nữa, chu du nhiều nơi, giúp người lương thiện, trừng phạt kẻ ác.
Một số dị bản kể bà gặp gỡ, xướng họa thơ với danh sĩ Phùng Khắc Khoan; có bản kể triều đình từng sai quân đánh dẹp vì cho bà là yêu, sau phải phong sắc. Những tình tiết này được kể khác nhau tùy nguồn, và các nhà nghiên cứu thường xem chúng như tư liệu văn hóa hơn là sử liệu. Người đọc nên tiếp nhận truyền thuyết như một kho chuyện kể giàu ý nghĩa, không cần tranh luận đúng sai từng chi tiết.
Liễu Hạnh trong văn chương
Hình tượng Liễu Hạnh đi vào văn học viết từ sớm. Truyện "Vân Cát thần nữ" trong tác phẩm "Truyền kỳ tân phả" của Đoàn Thị Điểm (thế kỷ XVIII) là một trong những văn bản nổi tiếng kể về bà. Trong tác phẩm ấy, Liễu Hạnh hiện lên như một người phụ nữ tài sắc, tự do, phóng khoáng, dám sống theo ý mình, một hình ảnh khá đặc biệt trong xã hội phong kiến.
Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu nhìn hình tượng Liễu Hạnh như biểu tượng của khát vọng tự do và tiếng nói của người phụ nữ, bên cạnh vai trò một vị thần linh che chở.
Quần thể Phủ Giầy
Phủ Giầy (còn viết Phủ Dầy) ở vùng Kim Thái, Vụ Bản, được coi là nơi bà giáng sinh và là trung tâm thờ Mẫu quan trọng nhất. Quần thể không chỉ có một công trình mà gồm nhiều di tích gần nhau, nổi bật là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và lăng Mẫu. Mỗi công trình có kiến trúc, điện thờ riêng, và có thể dành cả ngày để thăm.
Ngoài Phủ Giầy, Liễu Hạnh còn được thờ ở hàng trăm đền phủ khắp cả nước. Hai nơi nổi tiếng khác là Phủ Tây Hồ ở Hà Nội, nằm bên hồ Tây, và đền Sòng Sơn ở vùng Bỉm Sơn, Thanh Hóa. Mỗi nơi gắn với một đoạn truyền thuyết về những lần bà hiển linh.
Lễ hội Phủ Giầy tháng Ba
Lễ hội Phủ Giầy diễn ra vào đầu tháng Ba âm lịch, trong đó ngày mùng 3 tháng Ba được coi là ngày chính hội, gắn với ngày giỗ Mẫu. Lễ hội có phần lễ với các nghi thức tế, rước, và phần hội với nhiều trò chơi dân gian, biểu diễn hát văn, hầu đồng. Lễ rước Mẫu là hoạt động thu hút đông người nhất.
Vào mùa lễ hội, lượng khách rất đông. Người đi hội nên chuẩn bị tâm thế chờ đợi, giữ đồ đạc cẩn thận, tránh chen lấn, và chọn ngày ít đông nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ. Mang lễ vật vừa phải; nhiều di tích đã kêu gọi hạn chế đốt vàng mã và đặt lễ đúng nơi quy định.
Tín ngưỡng thờ nữ thần ở miền Trung và miền Nam
Thờ Mẫu Liễu Hạnh phổ biến nhất ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Khi người Việt mở đất về phương Nam, tín ngưỡng thờ nữ thần gặp gỡ và hòa vào các tín ngưỡng địa phương. Ở Huế có điện Hòn Chén thờ Thiên Y A Na, vị nữ thần có gốc gác từ tín ngưỡng thờ Mẹ xứ sở của người Chăm (Po Inư Nưgar), được người Việt tiếp nhận và tôn vinh. Ở Nam Bộ, tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ ở núi Sam (An Giang) thu hút rất đông người hành hương, và nhiều nơi thờ Bà Thiên Hậu theo truyền thống của cộng đồng người Hoa.
Những vị nữ thần này không đồng nhất với Mẫu Liễu Hạnh, mỗi vị có truyền thuyết và cộng đồng thờ phụng riêng. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một mạch chung: người Việt ở mọi miền đều tìm đến hình ảnh người mẹ thiêng để nương tựa. Hiểu điều này giúp người đi lễ tôn trọng sự khác biệt giữa các vùng, thay vì áp cách làm của nơi này lên nơi khác.
Đi lễ Mẫu Liễu: một vài lưu ý
- Trang phục: kín đáo, lịch sự, phù hợp nơi thờ tự.
- Lễ vật: hoa tươi, quả sạch, hương là đủ; ban Mẫu thường dâng lễ chay. Lễ mặn, nếu có, theo hướng dẫn của thủ nhang từng nơi.
- Công đức: đặt vào hòm công đức hoặc gửi ban quản lý, không nhét tiền lên tượng.
- Cầu khấn: có thể khấn bằng lời của mình, ngắn gọn, thành tâm. Không cần thuê người khấn hộ.
- Cảnh giác: từ chối những lời mời "xem căn số", "trình đồng gấp kẻo hạn" ở cổng đền.
Giá trị của hình tượng Liễu Hạnh hôm nay
Có một điều dễ bị quên giữa không khí lễ hội đông vui: Liễu Hạnh trong truyền thuyết là vị thánh giúp người lương thiện và trừng phạt kẻ gian ác. Đi lễ Mẫu, vì thế, cũng là dịp tự nhắc mình sống tử tế, hơn là chỉ cầu xin tài lộc.
Hình tượng Liễu Hạnh mang nhiều lớp ý nghĩa. Với người đi lễ, bà là người mẹ che chở. Với nhà nghiên cứu, bà là chứng tích về sự hình thành tín ngưỡng bản địa. Với người yêu văn chương, bà là hình ảnh người phụ nữ tự do trong truyện truyền kỳ. Tất cả những lớp ý nghĩa ấy có thể cùng tồn tại, và đó chính là sức hấp dẫn của di sản thờ Mẫu.
Gia đình nào muốn rước tượng hoặc tranh Thánh Mẫu về chiêm bái có thể tham khảo mẫu tại Thế Giới Phong Thủy, và nên hỏi thủ nhang hoặc người hiểu biết về vị trí đặt, cách bày cho trang nghiêm.