Tam phủ, Tứ phủ: Thiên, Nhạc, Thoải, Địa và cách người Việt chia thế giới thiêng

Trả lời ngắn: trong tín ngưỡng thờ Mẫu, thế giới được chia thành các "phủ": Thiên phủ (trời, màu đỏ), Nhạc phủ (núi rừng, màu xanh), Thoải phủ (sông nước, màu trắng), và nếu tính Tứ phủ thì thêm Địa phủ (đất, màu vàng). Mỗi phủ có một vị Mẫu cai quản cùng các hàng thánh. Cách chia này phản ánh môi trường sống của người Việt nông nghiệp: trời cho mưa nắng, núi cho rừng, sông cho nước và cá, đất cho mùa màng.

Nhiều người đi lễ đền phủ thấy những dải lụa đỏ, xanh, trắng, vàng, những bộ áo hầu đồng nhiều màu mà không rõ ý nghĩa. Thực ra hệ màu ấy là một "ngôn ngữ" để nhận ra vị thánh thuộc phủ nào. Bài viết giải thích cấu trúc bốn phủ và những chỗ các nguồn diễn giải khác nhau.

Vì sao gọi là "phủ"

Trong tiếng Hán Việt, "phủ" có nghĩa là dinh thự, nơi làm việc của quan, rồi mở rộng thành đơn vị cai quản. Tín ngưỡng thờ Mẫu mượn hình ảnh ấy để hình dung thế giới thiêng như một triều đình: có các vị cai quản từng miền, có quan, có chầu, có cô cậu hầu cận. Từ "phủ" cũng được dùng để gọi các nơi thờ lớn, như Phủ Giầy, Phủ Tây Hồ.

Hình mẫu triều đình này giúp tín ngưỡng có trật tự rõ ràng, dễ truyền dạy, và cũng cho thấy ảnh hưởng của cách tổ chức xã hội phong kiến lên đời sống tâm linh.

Thiên phủ và Mẫu Thượng Thiên

Thiên phủ là cõi trời, cai quản mây mưa, sấm chớp, thời tiết. Vị Mẫu cai quản là Mẫu Thượng Thiên, còn gọi Mẫu Đệ Nhất. Ở nhiều điện thờ, Mẫu Thượng Thiên được đồng nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vì truyền thuyết kể Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng, từ trời giáng xuống.

Màu đặc trưng của Thiên phủ là đỏ. Trên điện thờ Tam tòa Thánh Mẫu, vị Mẫu ngồi giữa thường mặc áo đỏ. Với người làm nông, trời là nguồn mưa nắng quyết định được mùa hay mất mùa, nên việc thờ vị thần cai quản trời gắn chặt với ước vọng mưa thuận gió hòa.

Nhạc phủ và Mẫu Thượng Ngàn

Nhạc phủ (hay Thượng Ngàn) là cõi núi rừng, gắn với cây cỏ, thú rừng, khoáng sản và các cộng đồng sống ở vùng cao. Vị Mẫu cai quản là Mẫu Thượng Ngàn, còn gọi Mẫu Đệ Nhị, màu xanh lá. Truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn có nhiều dị bản theo vùng; nhiều đền ở vùng núi phía Bắc thờ bà và các vị thánh thuộc Nhạc phủ.

Điều thú vị là nhiều vị thánh của Nhạc phủ mang dáng dấp các dân tộc miền núi, như trang phục, đạo cụ khi hầu đồng. Đây là dấu vết của sự giao lưu văn hóa giữa người Kinh và các dân tộc ở vùng trung du, miền núi.

Thoải phủ và Mẫu Thoải

Thoải phủ (còn đọc là Thủy phủ) là cõi sông nước: sông, hồ, biển, nguồn nước tưới tiêu và nghề chài lưới. Vị Mẫu cai quản là Mẫu Thoải, còn gọi Mẫu Đệ Tam, màu trắng. Truyền thuyết thường gắn Mẫu Thoải với con gái Long Vương (vua thủy tề).

Với một nền văn minh lúa nước sống dọc các triền sông, nước vừa là nguồn sống vừa là mối nguy (lũ lụt, đắm thuyền). Các đền thờ Mẫu Thoải thường nằm ven sông, và người làm nghề sông nước có nhiều nghi lễ cầu bình an gắn với Thoải phủ.

Địa phủ và Mẫu Địa

Khi nói Tứ phủ, người ta thêm Địa phủ, cõi đất, gắn với đất đai, mùa màng, và theo một số cách hiểu là cả cõi âm. Vị Mẫu cai quản là Mẫu Địa (Mẫu Địa Phủ), màu vàng. Trong thực hành, Mẫu Địa ít khi được thờ thành tượng riêng ở nhiều điện, và giá hầu của Mẫu thường không được "hầu" trực tiếp mà chỉ trình bày bằng nghi thức trùm khăn.

Sự xuất hiện của Địa phủ cho thấy tín ngưỡng không đóng khung cố định mà được bổ sung qua thời gian. Đó cũng là lý do có người nói "Tam phủ", có người nói "Tứ phủ", và cả hai đều đúng trong ngữ cảnh của mình.

Bảng tóm tắt bốn phủ

Thứ tự Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam trên đây là cách gọi phổ biến; ở một số tài liệu, thứ tự Nhạc phủ và Thoải phủ có thể được trình bày khác. Gặp những khác biệt như vậy, không nên vội cho là ai sai.

Đọc màu sắc trên điện thờ và trong hầu đồng

Khi đã nắm được bốn màu, người xem có thể nhận ra nhiều điều. Tượng ba vị Mẫu trên điện thờ thường xếp theo màu đỏ, xanh, trắng. Trong hầu đồng, áo của các giá thường mang màu của phủ mà vị thánh ấy thuộc về; ví dụ các vị thuộc Thoải phủ hay mặc màu trắng, các vị thuộc Nhạc phủ mặc màu xanh, kèm những đạo cụ gợi nghề nghiệp, vùng đất.

Đây là quy ước chung, không phải quy tắc tuyệt đối; mỗi đền, mỗi trường phái hầu có thể có biến thể riêng về màu sắc và trang phục.

Các hàng thánh dưới Tam tòa Thánh Mẫu thuộc phủ nào

Bốn phủ không chỉ có các vị Mẫu. Dưới Tam tòa Thánh Mẫu là các hàng thánh, và mỗi vị thường được gắn với một phủ. Ví dụ trong Ngũ vị Tôn Ông, Quan Đệ Nhất thường được hiểu thuộc Thiên phủ, Quan Đệ Tam thuộc Thoải phủ; trong hàng Chầu Bà, có những vị thuộc Nhạc phủ gắn với các vùng núi phía Bắc, có vị thuộc Thoải phủ gắn với sông nước. Tương tự với hàng Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu.

Biết một vị thánh thuộc phủ nào giúp hiểu vì sao giá hầu của vị đó có màu áo, đạo cụ, điệu múa như vậy: một vị thuộc Nhạc phủ có thể cầm quạt, mang giỏ hoa rừng; một vị thuộc Thoải phủ có thể gợi hình ảnh chèo đò. Tuy vậy, sự phân thuộc của từng vị đôi khi khác nhau giữa các đền và các tài liệu, nên khi tìm hiểu một vị cụ thể, nên hỏi chính nơi thờ vị đó.

Một vũ trụ quan gắn với con người và thiên nhiên

Điều đáng suy ngẫm ở cấu trúc Tứ phủ là nó không tách con người khỏi thiên nhiên. Trời, núi, sông, đất đều có "chủ", và con người phải sống hòa với các "chủ" ấy. Theo cách nhìn hôm nay, có thể đọc đó như một lời nhắc về việc tôn trọng môi trường: không phá rừng bừa bãi, không làm ô nhiễm sông nước. Nhiều đền phủ nằm giữa cảnh núi sông đẹp, và giữ gìn cảnh quan quanh nơi thờ tự cũng là cách thể hiện lòng tôn kính.

Ở góc độ người đi lễ, hiểu bốn phủ cũng giúp tránh những lo lắng không cần thiết. Không có chuyện phải lễ đủ cả bốn phủ mới "linh", hay thiếu một phủ là bị trách. Người đi lễ có thể chỉ thắp hương ở ban Mẫu với tấm lòng thành, như bao thế hệ đã làm.

Nếu muốn có tranh hoặc tượng Tam tòa Thánh Mẫu để chiêm bái tại nhà, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy, và nhờ người am hiểu hướng dẫn cách đặt cho trang nghiêm.

Câu hỏi thường gặp