Đọc một điện thờ Mẫu: các hàng thánh từ Tam tòa Thánh Mẫu đến ban Ngũ Hổ
Trả lời ngắn: một điện thờ Mẫu đầy đủ thường xếp theo tầng bậc từ cao xuống thấp: Ngọc Hoàng (hoặc Phật ở các điện gắn với chùa), Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Ông, Tứ phủ Chầu Bà, Tứ phủ Ông Hoàng, Tứ phủ Thánh Cô, Tứ phủ Thánh Cậu, và ở dưới cùng là ban Ngũ Hổ cùng ông Lốt. Nhiều nơi phối thờ thêm Đức Thánh Trần. Không phải điện nào cũng đủ các hàng, và số vị trong mỗi hàng có khác nhau giữa các đền.
Đứng trước một điện thờ nhiều tầng, nhiều tượng, người mới đi lễ dễ bối rối: nên thắp hương ở đâu trước, vị nào là ai. Hiểu cấu trúc điện thờ giúp việc đi lễ có ý thức hơn, và giúp nhận ra những lời "chỉ dẫn" thiếu căn cứ.
Nguyên tắc sắp xếp: mô phỏng một triều đình
Như nhiều nhà nghiên cứu nhận xét, điện thờ Mẫu được tổ chức giống một triều đình: có vị đứng đầu, có các quan, có người hầu cận. Vị trí càng cao và càng vào trong thì thứ bậc càng lớn. Hiểu nguyên tắc này, khi bước vào một đền lạ, người ta vẫn đoán được đâu là ban chính, đâu là ban phụ.
Tầng trên cùng: Ngọc Hoàng, Phật và Tam tòa Thánh Mẫu
Ở nhiều điện, trên cùng là tượng hoặc ngai thờ Ngọc Hoàng Thượng đế, vị vua trời trong tín ngưỡng dân gian. Ở những nơi điện Mẫu nằm trong khuôn viên chùa ("tiền Phật hậu Mẫu"), Phật được thờ ở chính điện, còn điện Mẫu ở phía sau hoặc bên cạnh.
Ngay dưới là Tam tòa Thánh Mẫu: ba pho tượng Mẫu ngồi cạnh nhau, thường mặc áo đỏ (Mẫu Thượng Thiên, ở giữa), xanh (Mẫu Thượng Ngàn) và trắng (Mẫu Thoải). Đây là ban thờ trung tâm của cả điện. Một số nơi thêm Mẫu Địa ở vị trí riêng.
Ngũ vị Tôn Ông: các vị quan lớn
Ngũ vị Tôn Ông (còn gọi Ngũ vị Quan lớn) là năm vị quan cai quản các phủ và giúp việc cho Mẫu. Cách gọi phổ biến là Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Tứ, Quan Đệ Ngũ, mỗi vị có danh hiệu và sự tích riêng. Ví dụ Quan Đệ Tam thường được gắn với Thoải phủ, hay được hầu với áo trắng.
Tượng Ngũ vị Tôn Ông thường đặt thành hàng năm pho, mặc áo quan, đội mũ, đứng hoặc ngồi, ở tầng dưới Tam tòa Thánh Mẫu.
Tứ phủ Chầu Bà
Các Chầu Bà là những vị thánh nữ hầu cận Mẫu, được coi là hóa thân hoặc đại diện của Mẫu ở các vùng đất. Theo cách đếm phổ biến có mười hai Chầu, từ Chầu Đệ Nhất đến Chầu Bé, nhiều vị gắn với một địa danh cụ thể, đặc biệt ở vùng núi phía Bắc. Mỗi Chầu thường có đền thờ chính ở quê gốc của sự tích.
Trên điện, các Chầu thường được thờ chung một ban, hoặc chỉ một vài vị tiêu biểu tùy theo đền.
Tứ phủ Ông Hoàng
Nếu Chầu Bà là hình ảnh người phụ nữ che chở, thì Ông Hoàng là hình ảnh người đàn ông hào hoa. Ông Hoàng là các vị hoàng tử, con của Ngọc Hoàng hoặc Long Vương theo truyền thuyết, giáng trần giúp dân. Theo cách đếm phổ biến có mười vị. Nổi tiếng nhất có lẽ là Ông Hoàng Mười, gắn với vùng Nghệ An, và Ông Hoàng Bảy, gắn với vùng Bảo Hà (Lào Cai). Ông Hoàng thường được hình dung là những người tài hoa, phong lưu, thích văn chương, và giá hầu Ông Hoàng thường có phần múa đẹp.
Tứ phủ Thánh Cô và Thánh Cậu
Thánh Cô là những vị thánh nữ trẻ, hầu cận các Chầu; Thánh Cậu là những vị thánh nam nhỏ tuổi. Theo cách đếm phổ biến có mười hai Cô và mười Cậu. Một số vị nổi tiếng như Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Chín, Cô Bơ, Cậu Bé Bản Đền. Hình ảnh các Cô, Cậu thường tươi trẻ, nhanh nhẹn, giá hầu có nhiều điệu múa vui.
Tầng dưới cùng: ban Ngũ Hổ và ông Lốt
Dưới gầm hoặc phía dưới điện chính thường có ban thờ Ngũ Hổ: năm ông hổ tượng trưng cho năm phương (thường mang năm màu), giữ vai trò canh giữ điện thờ. Cạnh đó có ban thờ ông Lốt, thường là hai con rắn (thanh xà, bạch xà), cũng mang vai trò bảo vệ. Ban Ngũ Hổ là nơi thường dâng lễ mặn như trứng, thịt, theo tục lệ từng nơi.
Đức Thánh Trần và các ban phối thờ
Nhiều điện Mẫu phối thờ Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo) và các vị tướng nhà Trần ở một ban riêng, gọi là "Nội Đạo tràng". Trong tín ngưỡng dân gian, Đức Thánh Trần được tôn là "Cha", song hành với "Mẹ" Liễu Hạnh. Ngoài ra, nhiều nơi còn thờ Sơn Trang (các vị gắn với núi rừng), Quan Âm, Thổ địa, tùy truyền thống của đền.
Bảng tóm tắt thứ bậc
Bảng dưới đây gom các hàng thánh theo thứ tự thường gặp, để dễ hình dung khi bước vào một điện thờ.
| Tầng | Hàng thánh | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 | Ngọc Hoàng / Phật | Tùy điện |
| 2 | Tam tòa Thánh Mẫu | Ban trung tâm |
| 3 | Ngũ vị Tôn Ông | Năm vị quan lớn |
| 4 | Tứ phủ Chầu Bà | Thường đếm 12 vị |
| 5 | Tứ phủ Ông Hoàng | Thường đếm 10 vị |
| 6 | Thánh Cô, Thánh Cậu | Thường 12 Cô, 10 Cậu |
| 7 | Ngũ Hổ, ông Lốt | Canh giữ, dưới cùng |
Vì sao mỗi đền thờ một khác
Người đi nhiều đền phủ sẽ thấy không nơi nào giống hệt nơi nào. Có đền chỉ thờ một vị Chầu là chính, vì đó là đền gốc của vị ấy; có phủ thờ đủ Tam tòa và hàng chục pho tượng; có điện nhỏ trong nhà dân chỉ có Mẫu và vài vị. Sự khác biệt đến từ nhiều lý do: sự tích gắn với địa phương, truyền thống của các đời thủ nhang, khả năng tài chính khi xây dựng, và ảnh hưởng qua lại với các tín ngưỡng khác ở vùng đó.
Vì vậy, một lời khẳng định kiểu "điện thờ chuẩn phải có đủ bấy nhiêu vị" thường không đứng vững. Tín ngưỡng dân gian vốn không có một trung tâm quy định thống nhất. Người tìm hiểu nên xem mỗi đền như một trang tư liệu, quan sát và hỏi về truyền thống riêng của nơi đó.
Một xã hội thu nhỏ trên điện thờ
Nhìn tổng thể, điện thờ Mẫu giống một bức tranh xã hội: có vua, có quan, có các bà, các ông hoàng, có cô cậu trẻ, có người canh giữ. Các vị thánh lại mang dáng dấp của nhiều vùng miền, nhiều dân tộc, nhiều nghề nghiệp. Đây là lý do các nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá cao tín ngưỡng này như một kho tư liệu về đời sống, trang phục, phong tục của người Việt và các dân tộc anh em qua nhiều thế kỷ.
Đi lễ: thắp hương theo thứ tự nào
Thông thường người đi lễ đặt lễ ở ban chính (Tam tòa Thánh Mẫu) trước, rồi lần lượt đến các ban khác theo hướng dẫn của thủ nhang. Ở chùa có điện Mẫu, nhiều người lễ Phật ở chính điện trước, rồi mới sang điện Mẫu. Không cần thắp hương ở tất cả các ban; thắp vừa phải, cắm hương gọn, tránh để hương cháy chồng lên nhau gây khói và cháy.
Nếu muốn có tượng hoặc đồ thờ cho ban thờ Mẫu ở nhà, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy. Lập điện thờ đầy đủ các hàng thánh tại nhà là việc lớn; nên hỏi kỹ người am hiểu thay vì tự làm theo một mẫu trên mạng.