Hát văn (chầu văn): âm nhạc của Đạo Mẫu, từ sân đền đến sân khấu

Trả lời ngắn: hát văn (còn gọi chầu văn) là loại hình âm nhạc gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, dùng lời văn vần kể sự tích, ca ngợi các vị thánh. Nhạc cụ chủ đạo là đàn nguyệt, cùng trống, phách, thanh la, cảnh. Hát văn có ba môi trường chính: hát thờ (dâng lên các vị thánh), hát hầu (đi kèm hầu đồng) và hát thi (biểu diễn, thi thố). Hát văn là một phần của di sản thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh.

Nhiều người nghe hát văn lần đầu trong một buổi hầu đồng và bị cuốn theo nhịp phách dồn dập, tiếng đàn nguyệt ngân. Có người nghe trên sân khấu, trong các chương trình nghệ thuật dân tộc. Dù gặp ở đâu, hiểu thêm về cấu trúc của hát văn sẽ giúp việc nghe thú vị hơn nhiều.

Hát văn và chầu văn: một hay hai?

Trong cách nói thường ngày, "hát văn" và "chầu văn" thường được dùng thay nhau. Một số nhà nghiên cứu phân biệt "chầu văn" là hát văn phục vụ hầu đồng (hát "chầu" các vị thánh), còn "hát văn" là tên chung rộng hơn. Sự phân biệt này không phải ai cũng dùng; người nghe không cần quá bận tâm, chỉ cần biết hai từ chỉ cùng một dòng nhạc.

Những nhạc cụ làm nên âm thanh hát văn

Một nhóm cung văn trong đền thường không đông, có khi chỉ hai, ba người vừa đàn vừa hát. Trên sân khấu, dàn nhạc có thể mở rộng hơn.

Các làn điệu: nghe để nhận ra

Hát văn có nhiều làn điệu, mỗi làn mang một sắc thái. Một số tên thường được nhắc đến gồm Bỉ, Miễu, Thổng, Dọc, Phú (với nhiều biến thể), Cờn, Xá, Hãm. Có làn trang nghiêm, chậm rãi, dùng khi mời các vị Mẫu, Quan lớn; có làn vui tươi, nhanh, dùng cho các giá Cô, Cậu; có làn mang âm hưởng miền núi, dùng cho các vị thuộc Nhạc phủ.

Cách phân loại, đặt tên làn điệu không hoàn toàn thống nhất giữa các nhóm cung văn và các tài liệu. Người mới nghe không cần thuộc tên; chỉ cần để ý sự thay đổi nhịp, giai điệu khi chuyển từ vị thánh này sang vị thánh khác là đã thấy được sự phong phú.

Lời văn: thơ dân gian kể chuyện thánh

Lời hát văn chủ yếu là thơ lục bát, song thất lục bát và các thể biến thể. Nội dung kể sự tích, mô tả dung nhan, trang phục, công đức của các vị thánh, ca ngợi cảnh sắc những vùng đất gắn với thánh. Nhiều bản văn có giá trị văn chương, dùng nhiều điển tích, từ Hán Việt xen lẫn lời ăn tiếng nói dân gian.

Vì thế hát văn còn là một kho văn học dân gian. Nghe kỹ lời văn của một giá, người ta có thể hình dung được vùng đất, nghề nghiệp, tính cách của vị thánh ấy.

Ba môi trường: hát thờ, hát hầu, hát thi

• Hát thờ: hát trong các dịp lễ ở đền phủ, dâng lên các vị thánh, không kèm hầu đồng. Không khí trang nghiêm.
• Hát hầu: đi kèm hầu đồng, cung văn phải theo sát từng động tác của thanh đồng, chuyển làn điệu cho phù hợp với vị thánh đang giáng. Đây là môi trường đòi hỏi cung văn giàu kinh nghiệm nhất.
• Hát thi (hát trình diễn): hát trên sân khấu, trong các liên hoan, hội thi. Ở đây hát văn được nhìn như một loại hình nghệ thuật độc lập.

Cung văn: người giữ nghề

Cung văn là tên gọi những người chơi nhạc và hát văn trong nghi lễ thờ Mẫu. Trở thành một cung văn giỏi cần nhiều năm học. Người học phải thuộc lời văn, thuộc làn điệu, chơi thạo đàn nguyệt hoặc trống phách, và hiểu thứ tự các giá, sự tích từng vị. Theo truyền thống, nghề thường được truyền từ thầy sang trò, từ đời cha sang đời con. Ngày nay có thêm các lớp dạy, câu lạc bộ hát văn, giúp nghề đến với người trẻ.

Cung văn có vai trò rất lớn trong buổi hầu: họ dẫn dắt không khí, nhắc nhịp cho thanh đồng, kể chuyện bằng âm nhạc. Một buổi hầu đẹp thường nhờ phần lớn ở cung văn.

Hát văn và các dòng nhạc dân gian khác

Người quen nghe ca trù, chèo hay quan họ sẽ nhận ra hát văn có những nét riêng. So với ca trù trau chuốt, thính phòng, hát văn sôi nổi, nhịp nhàng hơn, có lúc dồn dập để phục vụ các điệu múa. So với chèo gắn với sân khấu kể chuyện, hát văn gắn chặt với không gian tín ngưỡng và trật tự các giá đồng. Tuy vậy, các dòng nhạc này vẫn giao thoa: một số làn điệu hát văn mang âm hưởng chèo, ca trù hay dân ca vùng miền, và nhiều nghệ sĩ hát được nhiều dòng.

Chính sự giao thoa ấy khiến hát văn giàu màu sắc. Trong một buổi hầu, người nghe có thể gặp âm hưởng của đồng bằng Bắc Bộ, của vùng núi phía Bắc, của xứ Nghệ, tùy theo vị thánh đang được mời. Nghe hát văn, vì thế, cũng là một cách đi qua nhiều vùng đất bằng âm nhạc.

Lời hát và giọng hát: cái khó của nghề

Hát văn đòi hỏi người hát có hơi dài, giọng vang, nhả chữ rõ để người nghe theo kịp lời kể. Có những làn điệu cần luyến láy nhiều, có làn điệu cần giọng mạnh, dứt khoát. Người cung văn còn phải ứng biến: kéo dài hay rút ngắn một đoạn cho khớp với động tác của thanh đồng. Những kỹ năng này chỉ có được qua nhiều năm theo thầy và đứng trong các buổi hầu thật.

Người mới nghe nên bắt đầu thế nào

Nếu chưa quen, có thể bắt đầu bằng các bản hát văn trình diễn trên sân khấu hoặc bản thu của các nghệ nhân, vì âm thanh rõ, lời dễ nghe. Sau đó, nếu có dịp, hãy đến nghe hát văn trong không gian đền phủ vào ngày lễ, để cảm nhận âm nhạc trong môi trường gốc của nó. Khi nghe trong đền, nhớ giữ trật tự, xin phép nếu muốn ghi âm, ghi hình.

Một mẹo nhỏ: thử chú ý tiếng phách. Nhịp phách là xương sống của hát văn; khi đã bắt được nhịp phách, người nghe sẽ thấy cả bản nhạc trở nên mạch lạc hơn.

Gìn giữ hát văn hôm nay

Như nhiều loại hình âm nhạc truyền thống, hát văn đối mặt với thách thức: người giỏi nghề lớn tuổi dần, lời văn cổ khó hiểu với người trẻ, và áp lực thương mại hóa trong một số buổi hầu. Đồng thời, hát văn cũng có cơ hội mới khi được biểu diễn trên sân khấu, được đưa vào nghiên cứu và giảng dạy. Mỗi người nghe trân trọng hát văn như một di sản âm nhạc là đã góp một phần giữ gìn nó.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tìm đọc sách về âm nhạc chầu văn và tín ngưỡng thờ Mẫu; một số đầu sách văn hóa có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy.

Câu hỏi thường gặp