Phân biệt tín ngưỡng thờ Mẫu với chiêu trục lợi: căn đồng, trình đồng mở phủ và nỗi sợ
Trả lời ngắn: tín ngưỡng thờ Mẫu là di sản văn hóa đáng trân trọng, nhưng có người lợi dụng nó để trục lợi. Dấu hiệu dễ nhận ra gồm: dọa "có căn, không ra đồng sẽ bệnh, sẽ chết"; ép quyết định gấp; đòi chi phí rất lớn cho lễ trình đồng; khuyên bỏ chữa bệnh; bắt giữ bí mật với gia đình. Gặp những điều đó, hãy dừng lại, bàn với người thân, đi khám nếu có vấn đề sức khỏe và hỏi những người có uy tín trước khi quyết.
Viết về chuyện này không nhằm hạ thấp tín ngưỡng thờ Mẫu. Ngược lại, chính những người thực hành tín ngưỡng nghiêm túc, các nghệ nhân, thủ nhang có tâm và nhiều nhà nghiên cứu đã nhiều lần lên tiếng về các biến tướng. Phân biệt rõ di sản với chiêu trò là cách bảo vệ cả người đi lễ lẫn bản thân tín ngưỡng.
"Căn đồng" là gì và bị lợi dụng thế nào
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, "căn đồng" là quan niệm cho rằng một người được các vị thánh chọn để hầu. Với người trong đạo, đây là niềm tin chân thành. Vấn đề nảy sinh khi khái niệm này bị dùng như một bản án: người gặp chuyện buồn, bệnh lâu không khỏi, làm ăn thất bát được bảo rằng "do có căn mà không chịu ra", và lối thoát duy nhất là làm lễ trình đồng tốn kém.
Cách lập luận này đóng mọi cửa: khỏi bệnh là nhờ trình đồng, không khỏi là do "lễ chưa đủ", phải làm thêm. Người đang yếu đuối vì bệnh tật, mất mát rất dễ bị cuốn vào vòng lặp đó.
Những dấu hiệu cần cảnh giác
| Dấu hiệu | Vì sao đáng lo |
|---|---|
| Dọa nạt: "không ra đồng sẽ bệnh nặng, sẽ có người chết" | Dùng nỗi sợ thay cho thuyết phục; tín ngưỡng chân chính không cần hù dọa |
| Ép quyết định gấp: "phải làm trong tháng này" | Không cho thời gian suy nghĩ, bàn bạc |
| Chi phí rất lớn, không rõ ràng | Gói lễ trọn gói, trang phục, cung văn… cộng lại thành khoản tiền vượt khả năng |
| Khuyên bỏ thuốc, bỏ khám bệnh | Nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng và sức khỏe |
| Bắt giữ bí mật: "đừng nói với gia đình kẻo mất linh" | Cô lập người bị nhắm, ngăn người thân can thiệp |
| Liên tục đòi thêm lễ, thêm tiền | Không có điểm dừng, "lễ chưa đủ" là lý do vô tận |
Bệnh tật trước hết là việc của bác sĩ
Nhiều câu chuyện "có căn" bắt đầu từ những biểu hiện như mất ngủ kéo dài, lo âu, hoảng loạn, nghe thấy tiếng nói lạ, thay đổi tính tình, đau đầu triền miên. Đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý cần được khám và điều trị, kể cả bệnh về tâm thần, thần kinh, nội tiết. Trì hoãn chữa bệnh vì tin rằng "ra đồng sẽ khỏi" có thể khiến bệnh nặng thêm.
Nguyên tắc an toàn: khám bác sĩ trước, làm theo phác đồ điều trị. Nếu sau đó người bệnh vẫn muốn tìm chỗ dựa tinh thần ở tín ngưỡng, đó là quyền của họ, nhưng không được thay thế việc chữa bệnh.
Trình đồng mở phủ: hiểu đúng để quyết định tỉnh táo
Lễ trình đồng mở phủ là nghi lễ để một người chính thức trở thành thanh đồng. Với người tự nguyện theo đạo, đó là một bước quan trọng trong đời sống tâm linh. Một quyết định như vậy cần được đưa ra khi tâm trí bình tĩnh, có tìm hiểu, có sự đồng thuận của gia đình, và trong khả năng tài chính.
Câu hỏi nên tự đặt ra: mình muốn làm vì yêu thích, tin tưởng thật sự, hay vì sợ hãi? Nếu câu trả lời là sợ hãi, hãy dừng lại. Một con đường tín ngưỡng bắt đầu từ nỗi sợ hiếm khi mang lại sự an yên.
Vì sao người tử tế cũng dễ bị cuốn vào
Người bị nhắm thường không phải người cả tin hay kém hiểu biết. Họ thường đang ở một thời điểm khó khăn: người thân ốm nặng, con cái gặp chuyện, làm ăn thua lỗ, vừa trải qua tang sự. Lúc ấy, ai cũng muốn tìm một lời giải thích cho nỗi bất hạnh và một việc gì đó để làm. Lời nói "do căn, chỉ cần trình đồng là xong" đáp ứng đúng cả hai mong muốn: có lý do, có lối thoát. Đó là lý do nó hiệu quả.
Hiểu cơ chế này giúp người thân bớt trách móc và thêm cảm thông. Thay vì nói "sao lại tin chuyện vớ vẩn", hãy thừa nhận nỗi khổ thật mà người ấy đang chịu, rồi cùng tìm những lối thoát khác: chữa bệnh đến nơi đến chốn, chia sẻ gánh nặng tài chính, tìm chỗ dựa tinh thần lành mạnh như gặp chuyên gia tâm lý, đi chùa nghe giảng, tham gia sinh hoạt cộng đồng.
Những câu hỏi nên hỏi trước khi chi tiền cho bất kỳ nghi lễ nào
- Nếu làm lễ này mà tình hình không thay đổi, người ta sẽ nói gì? Nếu câu trả lời là "phải làm thêm", hãy cẩn trọng.
- Khoản tiền này có ảnh hưởng đến việc chữa bệnh, học hành, sinh hoạt của gia đình không?
- Người đề xuất có lợi ích gì từ việc mình làm lễ?
- Gia đình, người thân có biết và đồng ý không?
Cách tự bảo vệ mình và người thân
- Không quyết khi đang hoảng: cho mình ít nhất vài tuần suy nghĩ, kể cả khi bị giục.
- Bàn với gia đình: người thân có thể nhìn ra điều mình không thấy khi đang rối.
- Hỏi nhiều nguồn: thủ nhang ở các đền có uy tín, nhà chùa, người hiểu biết về văn hóa dân gian.
- Đòi minh bạch chi phí: yêu cầu liệt kê rõ từng khoản; người làm đàng hoàng không ngại điều này.
- Đi khám bệnh song song: có kết quả khám rõ ràng giúp gỡ bỏ nhiều nỗi sợ mơ hồ.
- Ghi lại lời hứa, tin nhắn: nếu có dấu hiệu lừa đảo, đó là bằng chứng.
Khi người thân đã bị cuốn vào
Nếu người thân đã tin và đang chi nhiều tiền, tranh cãi gay gắt thường phản tác dụng. Hãy bắt đầu bằng lắng nghe: điều gì khiến họ sợ, họ mong điều gì. Sau đó cùng họ đi khám bệnh, cùng đọc thêm từ những nguồn đáng tin. Nhờ một người lớn mà họ kính trọng, hoặc một nhà sư, thủ nhang có uy tín nói chuyện, thường hiệu quả hơn lời của con cháu.
Pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo có quy định cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi. Nếu có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản, gia đình có thể trình báo cơ quan công an. Chi tiết quy định có thể thay đổi theo thời gian; nên tham khảo văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư khi cần.
Giữ tín ngưỡng trong sáng
Đại đa số người đi lễ Mẫu đến với tấm lòng giản dị: cầu bình an, tạ ơn, nghe hát văn, xem hầu như thưởng thức một di sản. Đại đa số thủ nhang, thanh đồng, cung văn cũng làm việc với tâm thành. Những chiêu trò trục lợi chỉ là thiểu số, nhưng gây hại lớn vì nhắm vào người yếu thế nhất. Mỗi người tỉnh táo hơn một chút là góp phần giữ cho tín ngưỡng thờ Mẫu được trân trọng như nó xứng đáng.
Nếu muốn có một vật nhỏ để nhắc mình giữ tâm an như chuỗi hạt hay tượng Phật, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy; đó chỉ là vật nhắc nhở, không phải lá bùa thay cho việc chăm lo sức khỏe và cuộc sống.