Hầu đồng là gì: hiểu nghi lễ, giá đồng, cung văn và cách xem cho tôn trọng
Trả lời ngắn: hầu đồng (lên đồng) là nghi lễ của tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó người hầu, gọi là thanh đồng, được quan niệm là "ghế" để các vị thánh lần lượt giáng xuống. Mỗi lần một vị giáng gọi là một giá đồng, với trang phục, đạo cụ, điệu múa riêng, đi kèm tiếng hát văn của cung văn. Hầu đồng được UNESCO ghi nhận như một phần của di sản thờ Mẫu Tam phủ. Người xem nên tiếp cận với sự tôn trọng, như đứng trước một nghi lễ tín ngưỡng của người khác.
Nhiều người lần đầu thấy hầu đồng qua video: trang phục lộng lẫy, nhạc rộn ràng, người hầu múa, tung tiền lộc. Ấn tượng có thể là tò mò, thán phục hoặc hoài nghi. Hiểu cấu trúc và ý nghĩa của nghi lễ giúp có cái nhìn công bằng hơn.
Những người tham gia một buổi hầu
- Thanh đồng: người hầu chính, được tin là người "có căn", được các vị thánh chọn để giáng. Phần lớn là phụ nữ, nhưng cũng có nam giới.
- Hầu dâng: thường từ hai đến bốn người phụ giúp thanh đồng thay trang phục, đưa đạo cụ, châm hương, giữ khăn.
- Cung văn: nhóm nhạc công kiêm người hát văn, giữ nhịp và dẫn dắt không khí cho từng giá.
- Thủ nhang: người trông coi đền phủ, có khi cũng là người hướng dẫn nghi lễ.
- Con nhang đệ tử và khách: những người đến dự, dâng lễ, nhận lộc.
Một giá đồng diễn ra thế nào
Mỗi giá thường bắt đầu khi thanh đồng ngồi trước điện, trùm khăn đỏ phủ kín mặt (khăn phủ diện). Cung văn hát mời vị thánh. Khi vị thánh được tin là đã giáng, thanh đồng ra hiệu, hầu dâng mở khăn và giúp thay trang phục của vị thánh đó. Sau đó là phần múa, có thể là múa kiếm, múa quạt, múa mồi lửa, chèo đò… tùy vị. Kết thúc giá, thanh đồng có thể ban lộc, nghe tấu sớ, rồi trùm khăn để "thăng", chuyển sang giá tiếp theo.
Giữa các giá, cung văn có thể chuyển làn điệu, nhịp trống để báo hiệu vị thánh sắp giáng, giúp người dự đoán được giá tiếp theo. Người quen xem hầu nghe nhạc là đã nhận ra.
Một buổi hầu đầy đủ có thể kéo dài nhiều giờ với nhiều giá. Thứ tự giá thường đi theo thứ bậc trên điện thờ: các giá Mẫu (thường chỉ trùm khăn, không múa), rồi các Quan lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu. Không phải buổi hầu nào cũng hầu đủ tất cả các vị.
Trang phục và đạo cụ: một kho tư liệu văn hóa
Trang phục hầu đồng mang màu sắc theo phủ và phong cách theo vùng gắn với từng vị thánh. Giá các Chầu, các Cô thuộc Nhạc phủ có thể mang dáng dấp trang phục các dân tộc vùng núi; giá Ông Hoàng thường mặc áo the, đội khăn xếp, cầm quạt. Đạo cụ gồm kiếm, quạt, giỏ hoa, mái chèo, dải lụa, mồi lửa.
Đối với nhà nghiên cứu, trang phục hầu đồng là nguồn tư liệu quý về thêu thùa, may mặc, trang sức truyền thống. Đối với người xem, đó là lý do nghi lễ đẹp mắt và cuốn hút.
Tán lộc: ý nghĩa và cách nhìn
Trong mỗi giá, thanh đồng thường ban phát "lộc": hoa quả, bánh kẹo, tiền lẻ, có khi là nước, rượu. Người dự tin rằng nhận lộc thánh là nhận may mắn, sức khỏe. Ý nghĩa gốc của tán lộc là chia sẻ phước lành, thể hiện sự hào phóng của thánh.
Tuy nhiên, những năm gần đây nhiều buổi hầu bị phê phán vì tán lộc quá mức, tung tiền mệnh giá lớn, phô trương. Đây là điều chính giới nghiên cứu và nhiều nghệ nhân lên tiếng cần hạn chế, vì làm méo mó ý nghĩa của nghi lễ và tạo áp lực tốn kém cho người hầu.
Trạng thái của thanh đồng: tín ngưỡng và các cách giải thích
Với người trong tín ngưỡng, thanh đồng khi hầu là đang "đội" các vị thánh. Với các nhà nghiên cứu, có nhiều cách tiếp cận: có người nhìn từ góc độ nhân học về nghi lễ, có người từ góc độ tâm lý học về trạng thái nhập vai và tập trung cao độ, có người từ góc độ nghệ thuật trình diễn. Các cách nhìn này không nhất thiết loại trừ nhau.
Người xem không cần phải chọn một cách giải thích để có thể tôn trọng nghi lễ. Tôn trọng niềm tin của người khác không đòi hỏi mình phải tin giống họ.
Ai thì được hầu đồng: chuyện "căn" và lựa chọn cá nhân
Trong tín ngưỡng, người hầu được coi là có "căn đồng", tức được thánh chọn. Lễ đầu tiên một người chính thức trở thành thanh đồng thường gọi là lễ "trình đồng mở phủ", tổ chức tại một đền phủ dưới sự hướng dẫn của một thanh đồng lâu năm (thường gọi là "đồng thầy"). Sau đó người hầu thường tham gia hầu định kỳ, vào các dịp đầu năm, cuối năm hay ngày tiệc thánh.
Việc có theo con đường hầu đồng hay không là lựa chọn cá nhân và cần được cân nhắc kỹ. Hầu đồng đòi hỏi thời gian, công sức và chi phí không nhỏ cho trang phục, lễ vật, cung văn. Không ai nên bị ép buộc hay bị dọa dẫm để bước vào con đường này. Người có ý định nên tìm hiểu từ nhiều nguồn, nói chuyện với gia đình, và chỉ quyết định khi tâm trí bình tĩnh, không phải trong lúc đang hoảng sợ vì bệnh tật hay biến cố.
Ở chiều ngược lại, người đã gắn bó với hầu đồng nhiều năm thường chia sẻ rằng nghi lễ mang lại cho họ sự an yên, cộng đồng bạn đạo và niềm vui với âm nhạc, múa hát. Đó là trải nghiệm tín ngưỡng đáng được tôn trọng.
Người xem nên cư xử thế nào
- Xin phép trước khi quay phim, chụp ảnh. Nhiều buổi hầu là nghi lễ riêng của gia đình hoặc nhóm con nhang; không phải ai cũng muốn bị ghi hình.
- Ngồi ở khu vực dành cho khách, không đi lại cắt ngang trước điện khi đang hầu.
- Trang phục lịch sự, giữ trật tự, tắt chuông điện thoại.
- Nhận lộc nhẹ nhàng, không chen lấn, giành giật.
- Không bình luận chế giễu trong lúc hầu, kể cả khi không tin.
Hầu đồng và chuyện sức khỏe: một ranh giới cần rõ
Một biến tướng đáng lo ngại là việc khuyên người đang có bệnh, đặc biệt bệnh về thần kinh, tâm lý, "phải ra đồng mới khỏi". Những triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, hoảng loạn, nghe thấy âm thanh lạ cần được bác sĩ khám và điều trị. Tín ngưỡng có thể là chỗ dựa tinh thần, nhưng không được thay thế việc chữa bệnh. Nếu người thân có những dấu hiệu như vậy, hãy đưa đi khám trước, mọi quyết định khác để sau.
Hầu đồng như một di sản cần gìn giữ
Những năm gần đây, hầu đồng đã xuất hiện trên sân khấu, trong các liên hoan nghệ thuật, như một hình thức trình diễn di sản. Song song, các cơ quan văn hóa và cộng đồng thực hành cũng nỗ lực hướng tới việc hầu đồng đúng tinh thần, hạn chế phô trương, trục lợi. Người xem có thể góp phần bằng cách tìm đến những buổi hầu, những nghệ nhân có uy tín, và lan tỏa những hiểu biết đúng.
Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các sách nghiên cứu về Đạo Mẫu và hầu đồng; một số đầu sách và đồ lưu niệm văn hóa có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy.