Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là gì: di sản của người Việt được UNESCO ghi danh
Trả lời ngắn: thờ Mẫu Tam phủ là tín ngưỡng bản địa của người Việt tôn thờ các vị Thánh Mẫu, những "người mẹ thiêng" cai quản trời (Thiên phủ), núi rừng (Nhạc phủ) và sông nước (Thoải phủ). Tín ngưỡng này có hệ thống điện thờ, nghi lễ hầu đồng và âm nhạc hát văn riêng. Tháng 12 năm 2016, "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với nhiều người trẻ, thờ Mẫu gợi lên hình ảnh hầu đồng rực rỡ khăn áo, tiếng đàn nguyệt, những phủ, đền đông người ngày lễ hội. Nhưng phía sau đó là một hệ thống tín ngưỡng có chiều sâu lịch sử và văn hóa, phản ánh cách người Việt nhìn thế giới và đề cao vai trò người mẹ.
Vì sao người Việt thờ Mẹ
Các nhà nghiên cứu văn hóa thường liên hệ tín ngưỡng thờ Mẫu với truyền thống thờ nữ thần rất lâu đời ở vùng Đông Nam Á, nơi nông nghiệp lúa nước gắn với đất, nước, sự sinh sôi. Trong tâm thức dân gian, người mẹ là người sinh thành, che chở, bao dung. Nâng hình ảnh người mẹ lên thành Thánh Mẫu là cách con người tìm chỗ dựa tinh thần trước thiên nhiên và những biến cố cuộc đời.
Khác với nhiều tôn giáo hướng về thế giới sau khi chết, thờ Mẫu chú trọng đời sống hiện tại: người ta cầu sức khỏe, bình an, làm ăn thuận lợi, gia đình hòa thuận. Chính tính "trần thế" ấy giúp tín ngưỡng gần gũi với đời sống thường ngày của người dân.
Tam phủ, Tứ phủ là gì
"Phủ" ở đây có thể hiểu là cõi, miền mà các vị thần cai quản. Tam phủ gồm ba miền: Thiên phủ (trời), Nhạc phủ (núi rừng), Thoải phủ (sông nước), tương ứng với ba vị Mẫu: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải. Khi thêm Địa phủ (đất) với Mẫu Địa thì thành Tứ phủ. Vì thế người ta nói "thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ" để chỉ cùng một hệ thống tín ngưỡng.
Màu sắc cũng gắn với từng phủ: đỏ cho Thiên phủ, xanh cho Nhạc phủ, trắng cho Thoải phủ, vàng cho Địa phủ. Cách phân màu này xuất hiện trong trang phục, đồ thờ và cả các giá hầu đồng. Ở các nguồn khác nhau đôi khi có cách diễn giải lệch nhau về chi tiết, nhưng khung ba, bốn phủ là khá thống nhất.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh: gương mặt tiêu biểu
Trong hệ thống thờ Mẫu, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị được tôn vinh rộng rãi nhất, và là một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng Việt cùng với Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử. Truyền thuyết kể bà là con gái Ngọc Hoàng, giáng trần nhiều lần, sống cuộc đời của người phụ nữ bình thường, rồi hiển thánh giúp dân. Nhiều nơi coi bà là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên.
Các trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng gồm Phủ Giầy ở vùng Vụ Bản (Nam Định cũ), Phủ Tây Hồ ở Hà Nội, đền Sòng Sơn ở Thanh Hóa. Mỗi nơi có truyền thuyết và lễ hội riêng, cho thấy tín ngưỡng được bồi đắp qua nhiều thế hệ ở nhiều vùng đất.
Điện thờ Mẫu có những ai
Một điện thờ Mẫu đầy đủ thường được sắp theo tầng bậc, từ cao xuống thấp. Trên cùng thường là Ngọc Hoàng hoặc Phật (ở các điện gắn với chùa), rồi đến Tam tòa Thánh Mẫu, tiếp theo là các hàng thánh: Ngũ vị Tôn Ông (các vị quan lớn), Tứ phủ Chầu Bà, Tứ phủ Ông Hoàng, Tứ phủ Thánh Cô, Tứ phủ Thánh Cậu. Phía dưới có ban Ngũ Hổ và ông Lốt (hai con rắn). Nhiều nơi còn phối thờ Đức Thánh Trần.
Không phải điện nào cũng đủ tất cả các vị; nhiều đền nhỏ chỉ thờ một vài vị chính. Số lượng các vị trong mỗi hàng (ví dụ mười hai Chầu, mười Ông Hoàng) là cách đếm phổ biến nhưng các nguồn không hoàn toàn thống nhất.
Hầu đồng và hát văn: hai nghi lễ đặc trưng
Hầu đồng (lên đồng) là nghi lễ trong đó người hầu, gọi là thanh đồng, được quan niệm là trở thành "ghế" để các vị thánh giáng xuống. Mỗi lần một vị giáng gọi là một "giá đồng", với trang phục, đạo cụ, điệu múa riêng. Đi kèm hầu đồng là hát văn (chầu văn), loại hình âm nhạc dùng đàn nguyệt, trống, phách để kể về sự tích các vị thánh và tạo không khí cho nghi lễ.
Trong hồ sơ trình UNESCO, hầu đồng được nhìn nhận như một thực hành văn hóa tổng hợp: có âm nhạc, múa, trang phục, mỹ thuật. Cách nhìn này giúp nhiều người tiếp cận hầu đồng như một di sản để hiểu, thay vì chỉ là chuyện thần bí.
Ý nghĩa của việc UNESCO ghi danh
Việc được UNESCO ghi danh không có nghĩa là mọi hành vi nhân danh thờ Mẫu đều được "công nhận". Điều UNESCO ghi nhận là giá trị văn hóa của thực hành tín ngưỡng: vai trò cộng đồng, nghệ thuật, sự trao truyền qua các thế hệ. Đi kèm việc ghi danh là trách nhiệm bảo vệ: giữ gìn các giá trị tốt đẹp và hạn chế những biến tướng như thương mại hóa, mê tín trục lợi.
Trong những năm gần đây, các cơ quan văn hóa và nhiều nhà nghiên cứu, nghệ nhân đã nhiều lần lên tiếng về tình trạng hầu đồng phô trương, đốt nhiều vàng mã, hay lợi dụng tín ngưỡng để thu tiền. Phân biệt rõ di sản với biến tướng là cách tôn trọng tín ngưỡng tốt nhất.
Nên tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu từ đâu
- Đi xem lễ hội: lễ hội Phủ Giầy tháng Ba âm lịch, các lễ hội đền phủ địa phương là dịp quan sát tín ngưỡng trong không khí cộng đồng.
- Nghe hát văn: nhiều câu lạc bộ, nghệ nhân biểu diễn hát văn như một loại hình nghệ thuật, kể cả trên sân khấu.
- Đọc sách nghiên cứu: các công trình của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian về Đạo Mẫu giúp hiểu có hệ thống.
- Hỏi thủ nhang, nghệ nhân có uy tín: nhưng giữ tâm thế người tìm hiểu, không vội tin lời "phải ra đồng mới hết bệnh".
Thờ Mẫu và vai trò của người phụ nữ
Một điểm đáng chú ý là trong tín ngưỡng thờ Mẫu, nữ thần giữ vị trí trung tâm, và rất nhiều thủ nhang, thanh đồng, người đi lễ là phụ nữ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là không gian tinh thần nơi người phụ nữ trong xã hội truyền thống tìm được tiếng nói, sự tôn vinh mà đời sống thường ngày nhiều khi không dành cho họ. Hình ảnh các Thánh Mẫu, Chầu Bà, Thánh Cô cũng thường gắn với những phẩm chất như bao dung, cứu giúp, chữa bệnh, dạy dân làm ăn.
Thờ Mẫu trong đời sống hôm nay
Ngày nay, tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn sống trong đời sống của rất nhiều người. Có người đi lễ phủ đầu năm cầu bình an; có người yêu hát văn như một loại nhạc dân tộc; có nhà nghiên cứu xem đây là kho tư liệu về văn hóa, trang phục các vùng miền. Dù đến với tín ngưỡng theo cách nào, sự tôn trọng và hiểu biết là điều nên có.
Nhiều gia đình đặt tượng Mẫu hay tranh Tam tòa Thánh Mẫu ở nhà để chiêm bái; nếu muốn tham khảo các mẫu tượng, đồ thờ trang nghiêm, có thể xem tại Thế Giới Phong Thủy, và nên hỏi người hiểu biết về cách đặt cho đúng trước khi rước về.