Tam giáo đồng nguyên: Nho, Phật, Lão hòa vào nếp sống người Việt ra sao
Trả lời ngắn: Tam giáo đồng nguyên là cách nói người Việt quen dùng để chỉ việc Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo cùng tồn tại, bổ sung cho nhau trong đời sống. Nho lo việc nhà, việc nước và đạo hiếu; Phật lo việc tâm và cách đối diện khổ đau; Lão và Đạo giáo dân gian lo chuyện trời đất, thần tiên, trừ tà. Ba dòng không tách bạch trong mỗi gia đình mà đan vào nhau qua bàn thờ, ngày lễ và lời ăn tiếng nói.
Hỏi một người lớn tuổi ở quê "nhà mình theo đạo gì", câu trả lời thường là "nhà mình thờ ông bà, đi chùa, có chuyện thì xem ngày". Câu trả lời đó nghe lửng lơ nhưng lại rất đúng với cách người Việt sống với tôn giáo: không chọn một mà dùng cả ba, mỗi thứ vào đúng việc của nó.
Bài này đi qua nguồn gốc của cụm từ tam giáo đồng nguyên, chỉ ra từng dòng có mặt ở đâu trong nhà và trong làng, rồi nói thẳng chỗ dễ biến sự hòa hợp thành mê tín.
Cụm từ "tam giáo đồng nguyên" nghĩa là gì
Tam giáo là ba đạo: Nho, Phật, Lão. Đồng nguyên nghĩa đen là cùng một nguồn. Cách nói này xuất hiện ở Trung Hoa rồi được nhiều nhà tư tưởng ở Việt Nam dùng lại, với ý rằng ba đạo tuy khác đường nhưng cùng hướng con người tới chỗ sống ngay thẳng, an hòa.
Cần hiểu đây là một quan niệm văn hóa, không phải giáo lý chung của ba tôn giáo. Người tu hành nghiêm túc của từng đạo vẫn giữ giáo lý riêng, có chỗ khác hẳn nhau. Tam giáo đồng nguyên mô tả cách người bình thường sống chung với cả ba hơn là một học thuyết hợp nhất.
Ba dòng tư tưởng đến với người Việt bằng những con đường nào
Nho giáo đi theo con đường chữ Hán, khoa cử và bộ máy triều đình. Người đi học thuộc Tứ thư Ngũ kinh, làng có văn chỉ, triều đình dựng Văn Miếu. Phật giáo vào sớm, qua cả đường biển phương Nam lẫn đường bộ phương Bắc, rồi bám rễ ở chùa làng.
Đạo giáo đến bằng đường thầy pháp, thầy cúng, sách bùa và các vị thần dân gian. Nó hòa với tín ngưỡng bản địa vốn đã thờ thần núi, thần sông, thần cây đa, nên rất dễ đi vào đời thường mà ít ai gọi tên.
Nho giáo có mặt ở đâu trong nhà người Việt
Bàn thờ gia tiên, ngày giỗ, cách xưng hô theo thứ bậc, chuyện con trưởng giữ hương hỏa, tục để tang theo năm tháng: phần lớn mang dấu ấn lễ giáo Nho gia. Chữ hiếu, chữ lễ, chữ nghĩa mà ông bà dạy con cháu cũng là chữ của Nho.
Nho giáo ít nói chuyện thần linh, nó nói chuyện người với người. Vì vậy phần Nho trong nhà Việt thường là phần ứng xử: ai ngồi mâm trên, ai thắp hương trước, ai đứng ra lo việc họ.
Phật giáo có mặt ở đâu
Phật giáo hiện diện ở ngôi chùa làng, ở ngày rằm mùng một ăn chay, ở câu cửa miệng "ở hiền gặp lành", "gieo nhân nào gặt quả nấy". Nhiều nhà đặt tượng Quan Âm hoặc ban Phật trên tầng cao nhất, tách khỏi bàn thờ gia tiên.
Phần Phật trong đời người Việt thường là phần lòng: biết thương người, biết buông bớt giận hờn, tin vào việc thiện. Lễ cầu siêu, cầu an ở chùa cũng là chỗ gia đình tìm đến khi có chuyện lớn.
Đạo giáo và Lão Trang có mặt ở đâu
Ngọc Hoàng, Nam Tào Bắc Đẩu, Táo quân chầu trời, bùa dán cửa, lá số, xem ngày giờ: nhiều thứ trong số này có gốc gác từ Đạo giáo, đã bị dân gian hóa nhiều lớp. Ở tầng tư tưởng, Lão Trang để lại cách sống thuận tự nhiên, biết đủ, không tranh giành.
Đây là dòng dễ bị hiểu sai nhất, vì phần dân gian của nó gắn với thầy pháp, trừ tà, mà phần triết học lại rất thanh cao. Hai tầng đó nên tách bạch khi tìm hiểu.
Một ngày lễ có đủ ba dòng: nhìn qua dịp Tết
Chiều ba mươi, nhà cúng gia tiên theo nếp Nho, mời ông bà về ăn Tết. Đêm giao thừa cúng ngoài trời tiễn quan Hành khiển năm cũ đón quan năm mới, một nghi thức mang dáng dấp Đạo giáo. Sáng mùng một đi chùa lễ Phật, xin lộc đầu năm.
Ba nghi thức nối tiếp nhau trong vài giờ mà không ai thấy lạ. Đó là ví dụ dễ thấy nhất của tam giáo đồng nguyên trong đời thường.
Trong làng: đình, chùa, quán, văn chỉ
Một làng Bắc Bộ xưa có thể có đình thờ Thành hoàng, chùa thờ Phật, quán hoặc đền thờ các vị thần có màu sắc Đạo giáo, và văn chỉ thờ Khổng Tử cùng những người đỗ đạt. Mỗi nơi một chức năng, cùng phục vụ một cộng đồng.
Ngày nay nhiều văn chỉ đã mất, quán cũng ít còn, nhưng dấu tích vẫn nằm trong tên đất, tên xóm và trong ký ức các cụ.
Vì sao người Việt ít thấy ba đạo mâu thuẫn
Một phần vì tín ngưỡng bản địa vốn đa thần, quen sống cùng nhiều vị thần. Phần khác vì mỗi đạo lo một mảng: Nho lo trật tự gia đình, Phật lo tâm, Đạo giáo dân gian lo chuyện thần linh, ngày giờ. Khi việc không chồng lên nhau thì ít va chạm.
Thêm nữa, người Việt chuộng sự êm thấm. Thay vì tranh cãi đúng sai giữa các đạo, người ta chọn lấy chỗ hay của mỗi bên để dạy con cháu.
Chỗ hay của sự hòa hợp
Sự hòa hợp giúp gia đình có nhiều cách để tìm bình an. Người lo lắng có thể đi chùa, người cần khuôn phép có thể dựa vào lễ giáo, người thích sống chậm có thể tìm tới Lão Trang. Nó cũng làm cho xã hội bớt kỳ thị niềm tin của người khác.
Nhiều giá trị tốt đẹp, như hiếu thảo, từ bi, biết đủ, đều được nuôi dưỡng nhờ ba dòng này cùng có mặt.
Chỗ dễ trượt sang mê tín
Khi hòa trộn không có hiểu biết, người ta dễ lấy phần dân gian nhất của mỗi đạo ghép lại: cúng sao, đốt vàng mã thật nhiều, mua bùa, gọi thầy trừ tà, mà quên mất phần cốt lõi là sống tử tế. Đó là lúc tam giáo đồng nguyên bị biến thành cái cớ để làm thêm nghi lễ.
Một phép thử đơn giản: việc mình sắp làm có giúp mình sống tốt hơn với người nhà, với hàng xóm, hay chỉ làm mình lo hơn và tốn tiền hơn. Nếu là vế sau thì nên dừng lại hỏi kỹ.
Gia đình có người theo đạo khác thì sao
Tam giáo đồng nguyên không có nghĩa là mọi người trong nhà phải theo cả ba. Người theo Công giáo, Tin Lành hay không theo tôn giáo nào vẫn có thể cùng gia đình tưởng nhớ ông bà theo cách phù hợp với niềm tin của mình.
Điều nên giữ là sự tôn trọng hai chiều: không ép người khác thắp hương nếu họ không muốn, và người kia cũng không coi thường nếp thờ cúng của gia đình.
Cách tìm hiểu ba dòng cho đúng
Muốn hiểu Nho, có thể đọc Luận ngữ bản dịch có chú giải. Muốn hiểu Phật, nên bắt đầu từ các bài giảng căn bản của nhà chùa hoặc kinh Pháp Cú. Muốn hiểu Lão Trang, đọc Đạo Đức Kinh bản dịch tử tế, tách khỏi sách bùa phép.
Đọc nguồn gốc giúp phân biệt đâu là giáo lý, đâu là lớp dân gian phủ lên sau này. Khi biết rõ, việc giữ nếp nhà sẽ nhẹ nhàng và tự tin hơn.
Dạy con trẻ về tam giáo thế nào
Không cần giảng lý thuyết. Có thể kể cho con nghe vì sao nhà thắp hương ngày giỗ, vì sao đi chùa thì nói khẽ, vì sao ông bà hay nói "biết đủ là đủ". Mỗi câu chuyện gắn với một việc con nhìn thấy.
Trẻ lớn hơn có thể cùng cha mẹ đi thăm Văn Miếu, một ngôi chùa cổ và một ngôi đền, rồi tự so sánh. Hiểu bằng mắt thấy tai nghe thường nhớ lâu hơn.
Tóm lại
Tam giáo đồng nguyên là bức tranh về cách người Việt sống chung với ba dòng tư tưởng lớn: Nho cho khuôn phép, Phật cho lòng từ, Lão cho sự thong dong. Giữ được tinh thần đó, nếp nhà vừa phong phú vừa không nặng nề.
Chỗ cần tỉnh táo là đừng để lớp nghi lễ dân gian che mất phần cốt lõi của mỗi đạo, là sống ngay thẳng và tử tế với người xung quanh.
Ai muốn đọc thêm về triết lý phương Đông và văn hóa tâm linh có thể xem một số đầu sách tại tủ sách của Thế Giới Phong Thủy, chọn bản có chú giải rõ ràng để đọc cùng gia đình.