Tục cướp lộc, giành phết trong lễ hội: ý nghĩa thiêng phía sau và giữ an toàn cho đám đông
Trả lời ngắn: Các tục cướp phết, cướp cầu, cướp lộc có gốc từ nghi lễ cầu mùa, cầu may của làng xã: ai giành được vật thiêng thì được coi là đem may mắn về cho xóm mình. Ý nghĩa ấy nằm ở biểu tượng, không ở việc giật được tay; khi tranh giành gây thương tích thì nghi lễ đã đi ngược tinh thần ban đầu.
Đầu xuân, nhiều làng ở Bắc Bộ có hội cướp phết, cướp cầu, ném còn. Ở một số đền chùa, cảnh người người giành nhau lộc, giành đồ lễ sau khi hạ lễ cũng không hiếm. Những hình ảnh xô đẩy, ngã dúi dụi thường được chia sẻ mỗi mùa lễ hội.
Tại sao lại có những tục tranh đoạt như thế trong một không gian vốn cần sự kính cẩn? Câu trả lời nằm ở tín ngưỡng nông nghiệp cổ. Hiểu gốc gác giúp người đi hội biết tham gia ở mức nào cho vui mà vẫn an toàn.
Gốc tín ngưỡng của các tục tranh đoạt
Với cư dân nông nghiệp, mùa xuân là lúc cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Nhiều trò tranh đoạt mô phỏng sức sống, sự sinh sôi: quả cầu, quả phết tượng trưng cho mặt trời, cho hạt giống, cho phúc lộc.
Theo quan niệm cũ, phe nào giành được vật thiêng thì xóm ấy năm đó được mùa, được may. Vì thế cuộc tranh đoạt mang ý nghĩa cộng đồng, không phải chuyện thắng thua cá nhân.
Hội cướp phết
Cướp phết là trò chơi dân gian ở một số làng Bắc Bộ, quả phết thường làm bằng gỗ, được tung lên để các đội tranh nhau đưa về đích. Nhiều nơi gắn tục này với tích truyện về các vị tướng luyện quân thời xưa.
Vì tính chất đối kháng mạnh, hội cướp phết từng nhiều lần xảy ra xô xát, thương tích. Những năm gần đây, nhiều địa phương đã điều chỉnh luật chơi, giới hạn số người, có lực lượng giữ trật tự.
Cướp cầu, ném còn và những biến thể
Cướp cầu là tranh quả cầu son hoặc cầu mây giữa các phe. Ném còn của người Tày, Thái là trò ném quả còn qua vòng tròn trên cây nêu, vừa cầu may vừa là dịp giao duyên.
Những trò này đa phần mang tính thi đấu vui vẻ, có luật lệ, có người cầm cân nảy mực. Khi được giữ đúng luật, chúng là nét đẹp văn hóa đáng giữ gìn.
Cướp lộc sau lễ ở đền chùa
Khác với trò chơi có luật, cảnh cướp lộc sau khi hạ lễ ở một số đền chùa là hiện tượng tự phát. Người ta tin đồ lễ đã được thần thánh chứng nên mang về sẽ may mắn, nên lao vào giành giật.
Đây là biến tướng của tục chia lộc. Theo nếp xưa, lộc được ban tổ chức chia cho người đi lễ một cách trật tự, ai cũng có phần. Giành giật làm mất đi ý nghĩa ban lộc và rất dễ gây tai nạn.
Vì sao tục tranh đoạt dễ biến tướng
Khi lễ hội đông người lạ từ khắp nơi đổ về, mối liên hệ cộng đồng làng xã yếu đi. Người tham gia không còn là dân làng hiểu luật lệ, mà là đám đông muốn cầu may cho riêng mình.
Cộng thêm tâm lý đám đông, rượu bia, cá cược, cuộc tranh đoạt dễ mất kiểm soát. Đó là lý do nhiều nơi phải siết lại luật lệ, thậm chí tạm dừng một số trò tranh đoạt.
Lộc thật sự nằm ở đâu
Theo đạo lý dân gian, lộc là thứ được ban, được chia, không phải thứ giành giật. Một nắm xôi, một quả chuối được chia trong trật tự mang ý nghĩa sẻ chia, gắn kết. Cũng quả chuối ấy giành được sau cú xô ngã người khác thì ý nghĩa đã khác hẳn.
Nhiều bậc cao niên ở làng vẫn nhắc: lộc thánh thì không cướp, mà xin. Nhớ điều này giúp người đi hội giữ được tâm thế kính cẩn.
Đứng xem cho an toàn
Nếu chỉ đứng xem hội cướp phết hay cướp cầu, nên chọn chỗ cao, xa khu vực tranh đoạt, có lối thoát rõ ràng. Không đứng sát hàng rào, không đưa trẻ nhỏ vào gần.
Khi đám đông dồn về một phía, hãy di chuyển ngang sang bên thay vì cố đi ngược dòng. Giữ tay trước ngực để có khoảng thở, không cúi xuống nhặt đồ rơi.
Tham gia trò chơi đúng luật
Nếu tham gia đội cướp cầu, cướp phết, hãy đăng ký với ban tổ chức, nghe rõ luật chơi, mặc trang phục phù hợp. Không uống rượu trước khi chơi, không mang vật cứng, sắc trong người.
Biết dừng khi thấy nguy hiểm. Chiến thắng của trò chơi là cho cả xóm vui, không đáng để một người phải nhập viện.
Khi bị cuốn vào đám đông giành lộc
Nếu vô tình bị cuốn vào đám đông xô đẩy, giữ thăng bằng, đứng vững hai chân, đưa tay che ngực. Đi theo hướng chéo để thoát ra mép đám đông.
Nếu bị ngã, cố gắng co người, hai tay ôm đầu, quay người sang bên. Sau khi thoát ra, báo cho lực lượng giữ trật tự hoặc y tế nếu có người bị thương.
Ban tổ chức có thể làm gì
Nhiều lễ hội đã thay đổi cách chia lộc: phát lộc theo hàng, đóng gói sẵn, phát ở nhiều điểm. Trò chơi đối kháng có trọng tài, giới hạn người tham gia, có lực lượng y tế túc trực.
Người đi hội góp phần bằng cách tuân thủ hướng dẫn, không kích động, không quay phim cổ vũ cảnh xô xát. Lễ hội an toàn là trách nhiệm của cả ban tổ chức lẫn từng người tham dự.
Giữ trò chơi, bỏ thói giành giật
Giữ gìn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi hành vi. Trò cướp cầu có luật là di sản đẹp; cảnh giành đồ lễ sau khi hạ lễ là thói xấu cần bỏ.
Phân biệt được hai điều này giúp mỗi người vừa tôn trọng truyền thống vừa không cổ súy cho những hành vi làm xấu hình ảnh lễ hội.
Kể cho con nghe về trò chơi cổ
Đưa con đi xem hội cướp phết, ném còn là dịp kể về đời sống nông nghiệp xưa, về cách người làng cầu mùa. Trẻ sẽ thích thú với câu chuyện quả cầu tượng trưng cho mặt trời, cho hạt giống.
Đồng thời dạy con rằng lộc được chia chứ không giành, và an toàn của mình cũng như của người khác luôn được đặt lên trước.
Tục chia lộc theo nếp xưa
Ở nhiều làng, sau lễ tế, ban tế chia lộc thánh cho dân làng theo thứ tự: các cụ cao niên trước, rồi đến các gia đình. Phần lộc có thể chỉ là một miếng trầu, một lát xôi, nhưng ai cũng trân trọng vì đó là phần được thánh ban.
Nếp chia lộc này dạy người trẻ biết kính già, biết nhường nhịn, và hiểu rằng phúc lộc là thứ được chia đều trong cộng đồng. Đó là tinh thần ngược hẳn với cảnh giành giật ngày nay.
Khi nào nên dừng một trò tranh đoạt
Nếu trò chơi liên tục gây thương tích, có người bị đẩy ngã, có xô xát giữa các nhóm, đó là lúc cộng đồng cần ngồi lại sửa luật hoặc tạm dừng. Giữ truyền thống không có nghĩa là chấp nhận rủi ro mất mạng.
Nhiều làng đã chọn cách diễn lại trò chơi theo lối biểu diễn có kiểm soát, vẫn giữ được ý nghĩa cầu mùa mà không còn nguy hiểm.
Tóm lại
Cướp phết, cướp cầu, cướp lộc có gốc tín ngưỡng cầu mùa, cầu may của cộng đồng. Giữ ý nghĩa ấy bằng cách tham gia đúng luật, đứng xem ở chỗ an toàn và nói không với cảnh giành giật đồ lễ. Lộc thật là thứ được chia trong trật tự, không phải thứ đổi bằng thương tích.
Muốn có một món lộc đầu năm nhỏ gọn để tặng người thân thay cho việc chen lấn giành lộc ở đền, có thể chọn tiền xu, tiền cổ may mắn trên Thế Giới Phong Thủy làm quà mở năm.