Chữ Hiếu trong Nho giáo và gia đình Việt hôm nay: giữ điều gì, nghĩ lại điều gì
Trả lời ngắn: Chữ hiếu trong Nho giáo là lòng kính yêu và bổn phận của con với cha mẹ, được coi là gốc của mọi đức hạnh. Người Việt giữ chữ hiếu qua việc chăm sóc cha mẹ khi còn sống và thờ cúng khi đã khuất. Ngày nay, hiếu vẫn là giá trị cốt lõi, nhưng cách thể hiện cần hợp với đời sống mới: tôn trọng sự tự chủ của cha mẹ, chăm sóc bằng sự hiện diện và hiểu biết, không chỉ bằng phục tùng.
Câu "công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra" là một trong những câu ca dao trẻ em Việt thuộc sớm nhất. Chữ hiếu thấm vào văn hóa đến mức người ta đánh giá một người tốt hay không bằng cách họ đối xử với cha mẹ.
Nhưng đời sống đã đổi: con đi làm xa, cha mẹ sống một mình, nhiều người già muốn tự lập. Bài này nhìn lại chữ hiếu từ gốc Nho giáo để giữ phần cốt lõi và cân nhắc lại phần đã không còn hợp.
Hiếu trong Nho giáo nghĩa là gì
Trong Nho giáo, hiếu là đức đầu tiên của người con: yêu kính, phụng dưỡng cha mẹ, giữ gìn thân thể và thanh danh để không làm cha mẹ buồn, nối dõi và thờ cúng tổ tiên. Sách Hiếu kinh coi hiếu là gốc của đức hạnh.
Luận ngữ có ghi lời Khổng Tử rằng nuôi cha mẹ mà không kính thì khác gì nuôi chó ngựa. Ý nói hiếu không chỉ là cho ăn mặc, mà phải có lòng kính trọng.
Nhị thập tứ hiếu: những câu chuyện và cách đọc hôm nay
Nhị thập tứ hiếu là tập hai mươi bốn câu chuyện hiếu thảo, được Lý Văn Phức diễn Nôm và lưu truyền rộng ở Việt Nam. Có những câu chuyện cảm động, như người con nếm thuốc trước khi dâng mẹ.
Cũng có những câu chuyện mà người đọc hôm nay thấy cực đoan. Nên đọc chúng như truyện răn dạy thời xưa, lấy tinh thần thương cha mẹ, không bắt chước những hành động gây hại cho bản thân hay người khác.
Hiếu khi cha mẹ còn sống: hiện diện quan trọng hơn quà cáp
Nhiều người con ở xa gửi tiền đều đặn nhưng ít gọi điện. Với cha mẹ già, một cuộc gọi hỏi han, một bữa cơm cùng ăn thường quý hơn món quà đắt. Hiếu trước hết là sự quan tâm thật.
Có thể đặt lịch cố định: gọi video mỗi tối Chủ nhật, về thăm vào ngày nghỉ dài, nhờ người thân ở gần ghé qua. Việc nhỏ đều đặn tạo ra cảm giác được quan tâm bền vững.
Tôn trọng sự tự chủ của cha mẹ
Hiếu cũ nhấn mạnh con phải vâng lời. Hiếu hôm nay cũng cần nhìn chiều ngược lại: cha mẹ già vẫn là người lớn, có quyền quyết định đời sống của mình, từ chỗ ở, việc làm, tới chuyện tái hôn.
Lo cho cha mẹ không có nghĩa là quyết thay cha mẹ. Hỏi ý, giải thích, cùng bàn bạc là cách giữ hiếu mà vẫn tôn trọng.
Chăm cha mẹ già và sức khỏe
Phần quan trọng của hiếu hôm nay là để ý sức khỏe cha mẹ: lịch khám định kỳ, thuốc huyết áp, tiểu đường, nguy cơ té ngã. Nhà có người già nên lắp tay vịn nhà tắm, đèn ngủ, thảm chống trơn.
Khi cha mẹ có dấu hiệu lạ như lú lẫn, yếu một bên người, đau ngực, cần đưa đi cấp cứu ngay. Không để việc cúng bái hay chờ xem ngày làm chậm việc chữa trị.
Hiếu khi phải đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão
Nhiều gia đình day dứt khi cân nhắc gửi cha mẹ vào cơ sở chăm sóc, vì sợ mang tiếng bất hiếu. Thực tế, nếu nhà không đủ người và kỹ năng chăm người bệnh nặng, một cơ sở tốt có thể an toàn hơn.
Điều làm nên hiếu là con vẫn thăm nom, theo dõi chất lượng chăm sóc, cùng cha mẹ quyết định. Bất hiếu là bỏ mặc, không phải là chọn cách chăm sóc khác.
Hiếu với cha mẹ của vợ, của chồng
Nếp xưa thường nặng bên nội. Ngày nay, nhiều gia đình đã cân bằng hơn: con gái lấy chồng vẫn chăm sóc cha mẹ ruột, con rể cũng góp phần với nhà vợ.
Chia đều thời gian về thăm hai bên, góp tiền chăm sóc minh bạch giữa các anh chị em là cách giữ hiếu mà không gây căng thẳng trong gia đình.
Hiếu và chuyện nối dõi
Nho giáo xưa có câu bất hiếu có ba, không có con nối dõi là lớn nhất. Quan niệm này từng tạo áp lực nặng lên các cặp vợ chồng, nhất là phụ nữ, và dẫn tới tư tưởng trọng nam.
Ngày nay, con gái và con trai đều có thể thờ cúng cha mẹ, giữ hương hỏa. Hiếu nằm ở cách sống với cha mẹ, không nằm ở việc sinh con trai hay không.
Hiếu khi cha mẹ đã mất: thờ cúng và giữ nếp
Sau khi cha mẹ mất, chữ hiếu được tiếp nối qua việc thờ cúng, làm giỗ, giữ gìn những điều cha mẹ dạy. Nho giáo gọi đó là "sự tử như sự sinh", thờ người đã khuất như khi còn sống.
Thờ cúng không cần tốn kém. Một mâm cơm đơn giản, cả nhà quây quần nhắc về người đã khuất, đó là cách giữ hiếu ấm áp nhất.
Hiếu không có nghĩa là im lặng trước sai trái
Luận ngữ có ý nói người con nên khéo léo can ngăn khi cha mẹ làm điều chưa đúng. Hiếu không phải là phục tùng mù quáng.
Trường hợp cha mẹ bị lừa đảo, mê tín tốn kém, hay rơi vào nợ nần, con cái nên nhẹ nhàng giải thích, cùng tìm cách xử lý. Đó cũng là một cách báo hiếu.
Khi quan hệ với cha mẹ có tổn thương
Không phải gia đình nào cũng êm ấm. Có người lớn lên với bạo lực, bị bỏ rơi. Chữ hiếu không đòi hỏi họ phải chịu đựng tổn hại tiếp tục.
Có thể giữ khoảng cách an toàn, tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý, và tự quyết mức độ gần gũi. Lòng biết ơn và sự an toàn của bản thân có thể cùng tồn tại.
Dạy con chữ hiếu bằng việc làm
Trẻ con học hiếu từ cách cha mẹ đối xử với ông bà. Khi thấy cha mẹ gọi điện hỏi thăm ông bà, đưa ông bà đi khám, trẻ sẽ hiểu hiếu là gì mà không cần giảng.
Có thể giao cho con những việc nhỏ: rót nước cho ông, kể chuyện học cho bà nghe, cùng gói quà Tết biếu ông bà.
Lễ Vu Lan và mùa báo hiếu
Rằm tháng Bảy, Phật giáo có lễ Vu Lan báo hiếu, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ. Tục cài hoa hồng trên áo, hồng đỏ cho người còn mẹ, hồng trắng cho người mất mẹ, đã trở nên quen thuộc.
Vu Lan là dịp nhắc nhau về chữ hiếu, nhưng hiếu thì cần làm quanh năm, không chỉ trong một mùa lễ.
Tóm lại
Chữ hiếu là giá trị Nho giáo được người Việt giữ gìn bền nhất. Cốt lõi của nó là lòng kính yêu và trách nhiệm với cha mẹ, khi còn sống và khi đã khuất.
Giữ hiếu hôm nay là quan tâm thật, lo sức khỏe, tôn trọng sự tự chủ của cha mẹ, bỏ bớt những quan niệm cũ như trọng nam hay phục tùng mù quáng.
Những dịp mừng thọ, Vu Lan, nhiều người con tìm một món quà nhỏ có ý nghĩa để biếu cha mẹ; có thể tham khảo nhóm quà tặng tại Thế Giới Phong Thủy, chọn món nhẹ, dễ dùng cho người lớn tuổi.