Quan Công, Quan Thánh Đế Quân: biểu tượng trung nghĩa và cách người Việt thờ ngài
Trả lời ngắn: Quan Công tên thật là Quan Vũ, danh tướng nhà Thục thời Tam Quốc, nổi tiếng trung thành và trọng nghĩa. Sau khi mất, ông được các triều đại phong tước, rồi được Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian tôn làm thần, gọi là Quan Thánh Đế Quân. Ở Việt Nam, ngài được thờ trong các hội quán người Hoa, trong một số đền và trong nhà người buôn bán như biểu tượng của chữ tín và sự trung nghĩa.
Đi qua phố Hội An hay Chợ Lớn, dễ gặp những hội quán người Hoa thờ Quan Công, tượng mặt đỏ, râu dài, tay cầm thanh long đao. Nhiều cửa hàng của người Việt cũng đặt tượng ngài cạnh ban Thần Tài.
Vì sao một danh tướng lại trở thành thần, và vì sao người buôn bán thờ ngài? Bài này kể lại nguồn gốc và gợi cách thờ cho đúng tinh thần.
Quan Vũ trong lịch sử và trong tiểu thuyết
Quan Vũ là tướng của Lưu Bị thời Tam Quốc, được sử sách ghi nhận là dũng mãnh và trung thành. Hình tượng ông được tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa tô đậm thêm nhiều, như kết nghĩa vườn đào, qua năm ải chém sáu tướng.
Nhiều chi tiết quen thuộc về Quan Công đến từ tiểu thuyết chứ không phải chính sử. Biết điều này giúp ta thưởng thức câu chuyện mà không nhầm lẫn lịch sử.
Từ danh tướng thành thần
Sau khi mất, Quan Vũ được các triều đại Trung Hoa truy phong nhiều tước hiệu, dần lên tới hàng đế. Đạo giáo tôn ông làm Quan Thánh Đế Quân, Phật giáo coi ông là Già Lam Bồ Tát hộ pháp, dân gian thờ ông như thần trung nghĩa.
Đây là ví dụ điển hình của tam giáo đồng nguyên: một nhân vật được cả ba dòng tín ngưỡng cùng tôn kính, mỗi bên một cách.
Vì sao người buôn bán thờ Quan Công
Người buôn bán coi trọng chữ tín, và Quan Công là biểu tượng của sự trung nghĩa, giữ lời. Các thương hội người Hoa thờ ngài để nhắc nhau làm ăn có nghĩa, giữ uy tín với bạn hàng.
Theo một số cách giải thích dân gian, ngài còn được coi là Võ Thần Tài, bên cạnh các vị Thần Tài khác. Cách gọi này mang màu sắc dân gian, không thống nhất ở mọi nơi.
Hội quán người Hoa và đền Quan Đế ở Việt Nam
Các hội quán như Quan Công miếu ở Hội An, các miếu Quan Đế ở Chợ Lớn là nơi cộng đồng người Hoa sinh hoạt, thờ tự và lưu giữ văn hóa. Kiến trúc thường sơn son, nhiều câu đối, tượng ngài ngồi giữa, hai bên có Quan Bình, Châu Thương.
Khi tham quan, nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, không chụp ảnh nếu có biển cấm, và đóng góp công đức vào hòm có ghi rõ ràng.
Hình tượng tượng Quan Công: đọc những chi tiết thường gặp
Tượng Quan Công thường có mặt đỏ, râu dài, mắt phượng, mặc giáp xanh. Có các dáng: ngồi đọc sách Xuân Thu, đứng cầm đao, cưỡi ngựa Xích Thố. Mỗi dáng được gắn một ý nghĩa dân gian khác nhau.
Dáng đọc sách thường được hiểu là văn võ song toàn, dáng cầm đao là trấn giữ, dáng cưỡi ngựa là tiến lên. Đây là cách hiểu phổ biến, không có quy định chính thức nào.
Đặt tượng Quan Công trong nhà cho trang nghiêm
Nếu đặt tượng, nên chọn chỗ cao, sạch, mặt tượng nhìn ra cửa chính hoặc không gian rộng. Không đặt trong phòng ngủ, không đối diện nhà vệ sinh, không đặt sát đất.
Một số gia đình đặt tượng cạnh ban Thần Tài. Theo nhiều người làm nghề, nên đặt ngang hoặc cao hơn ban Thần Tài một chút, tách riêng chứ không đặt lẫn với tượng Thần Tài, Thổ Địa.
Kê tượng nặng cho an toàn
Tượng Quan Công bằng đồng hoặc đá thường rất nặng. Kệ phải chịu được tải trọng, gắn chắc vào tường, có gờ chặn phía trước để tượng không trượt khi rung.
Nhà có trẻ nhỏ cần đặt tượng ngoài tầm với. Một tượng nặng đổ xuống có thể gây chấn thương nghiêm trọng.
Lễ vật dâng Quan Công
Lễ vật thường gồm hương, hoa, trà, rượu, quả. Một số nơi dâng thêm bánh, thịt vào ngày vía, tùy nếp từng cộng đồng.
Không cần lễ to hay vàng mã nhiều. Điều được coi trọng là sự thành tâm và việc làm ăn giữ chữ tín, đúng tinh thần ngài tượng trưng.
Ngày vía Quan Công
Theo lịch lễ phổ biến của cộng đồng người Hoa, ngày vía Quan Thánh Đế Quân thường là hai mươi bốn tháng Sáu âm lịch; một số nơi dùng ngày khác theo truyền thống riêng.
Các hội quán thường tổ chức lễ lớn. Gia đình thờ tại nhà có thể thắp hương, dâng hoa quả vào ngày này, không bắt buộc.
Quan Công và chữ tín trong kinh doanh hôm nay
Tinh thần của Quan Công rất gần với đạo đức kinh doanh hiện đại: giữ lời hứa với khách, trung thực với đối tác, không lật lọng khi gặp khó. Đó là phần đáng giữ nhất.
Một cửa hàng đặt tượng Quan Công mà bán hàng giả, nói sai chất lượng thì đi ngược hẳn với biểu tượng mình thờ.
Cẩn trọng với lời quảng cáo về tượng Quan Công
Một số nơi bán tượng kèm lời hứa "đặt tượng là trấn hết tiểu nhân, làm ăn phát đạt", "tượng đã khai quang mới linh" để nâng giá. Những lời đó không có cơ sở.
Khi mua, nên hỏi rõ chất liệu, trọng lượng, xuất xứ, chính sách đổi trả. Giá trị của tượng nằm ở tay nghề và chất liệu, không nằm ở lời quảng cáo.
Quan Công trong nghệ thuật và văn học Việt
Hình tượng Quan Công xuất hiện trong tuồng, hát bội, tranh dân gian và nhiều câu đối ở đình, đền. Người Việt quen thuộc với câu chuyện của ngài qua tiểu thuyết Tam Quốc được dịch và lưu truyền rộng.
Xem một tích tuồng về Quan Công là cách nhẹ nhàng để hiểu vì sao hình tượng này được yêu mến nhiều thế kỷ.
Quan Bình, Châu Thương: hai vị đứng hầu hai bên
Ở nhiều miếu thờ, tượng Quan Công có hai vị đứng hai bên: Quan Bình, theo truyền thuyết là con nuôi của ngài, thường cầm ấn; và Châu Thương, mặt đen, cầm thanh long đao. Bộ ba này xuất hiện nhiều trong tranh, tượng và tuồng tích.
Gia đình thờ tại nhà thường chỉ đặt một tượng Quan Công là đủ. Bộ ba thường thấy ở miếu, hội quán, nơi có không gian rộng và nghi lễ chung của cộng đồng.
Tượng cũ, hỏng thì xử lý thế nào
Tượng sứt mẻ, nứt vỡ không nên vứt bừa. Nhiều gia đình mang tới chùa, đền gửi lại, hoặc nhờ người làm nghề sửa chữa.
Khi thay tượng mới, nên làm lễ nhỏ báo cáo, sau đó đặt tượng mới ở vị trí cũ hoặc vị trí phù hợp hơn.
Tóm lại
Quan Công từ một danh tướng trở thành vị thần được nhiều cộng đồng thờ phụng, biểu tượng của trung nghĩa và chữ tín. Ở Việt Nam, ngài gần gũi với người buôn bán và cộng đồng người Hoa.
Thờ Quan Công đúng tinh thần là giữ chữ tín trong làm ăn, đặt tượng trang nghiêm và an toàn, và tỉnh táo trước những lời quảng cáo phóng đại.
Cửa hàng, gia đình muốn thỉnh tượng Quan Công có thể xem danh mục Thần Tài, Quan Công tại Thế Giới Phong Thủy, hỏi kỹ chất liệu, trọng lượng để chọn kệ đặt cho chắc chắn.