Đạo giáo dân gian ở Việt Nam: bùa chú, thầy cúng, trấn trạch và cách hiểu cho tỉnh táo
Trả lời ngắn: Đạo giáo dân gian là lớp tín ngưỡng gồm bùa chú, thầy cúng, lễ trấn trạch, trừ tà, xem ngày giờ, có nguồn gốc từ Đạo giáo Trung Hoa hòa với tín ngưỡng bản địa. Nó là một phần văn hóa, cần được hiểu như vậy. Nhưng đây cũng là vùng dễ bị lợi dụng nhất: hù dọa "nhà có vong", bán bùa giá cao, làm lễ trừ tà gây nguy hiểm. Hiểu nguồn gốc giúp gia đình giữ nếp mà không bị lừa.
Nhiều gia đình Việt vẫn dán tranh môn thần ngày Tết, treo gương bát quái trên cửa, mời thầy cúng khi làm nhà. Những thói quen đó phần lớn bắt nguồn từ Đạo giáo dân gian, đã sống cùng người Việt qua nhiều thế kỷ.
Bài này không chê bai cũng không cổ vũ. Mục đích là giúp người đọc hiểu nguồn gốc, phân biệt phần văn hóa với phần trục lợi, và biết dừng lại khi thấy nghi lễ gây hại.
Đạo giáo triết học và Đạo giáo dân gian khác nhau ra sao
Đạo giáo triết học là tư tưởng của Lão Tử, Trang Tử: sống thuận tự nhiên, vô vi, biết đủ. Đạo giáo tôn giáo và dân gian phát triển sau, với các vị thần, thuật luyện đan, bùa chú, cúng giải.
Hai tầng này rất khác nhau. Người đọc Đạo Đức Kinh không nhất thiết tin bùa chú, và thầy cúng làng không nhất thiết biết gì về triết học Lão Trang.
Những tục quen thuộc có gốc Đạo giáo dân gian
Dán tranh môn thần, treo câu đối đỏ, đốt pháo xua tà ngày trước, xem ngày giờ, trấn trạch khi làm nhà, đeo bùa hộ thân cho trẻ, cúng giải hạn: tất cả đều có dấu vết Đạo giáo dân gian, đã pha trộn với tín ngưỡng Việt.
Nhiều tục đã thành văn hóa Tết, ít người còn nghĩ tới nghĩa trừ tà ban đầu. Giữ chúng như nét đẹp văn hóa là hợp lý.
Bùa là gì và vì sao người xưa dùng bùa
Bùa là những tờ giấy, mảnh vải có chữ, ký hiệu, được tin là có sức trấn áp tà ma hay cầu an. Trong xã hội xưa, khi y học và hiểu biết còn hạn chế, bùa là cách người ta tìm chỗ dựa tinh thần trước bệnh tật và rủi ro.
Hiểu bối cảnh đó giúp ta cảm thông với niềm tin của người xưa. Nhưng ngày nay, bệnh phải chữa bằng thuốc, rủi ro phải phòng bằng biện pháp cụ thể.
Thầy cúng trong làng xưa
Thầy cúng, thầy pháp xưa thường là người biết chữ Hán, giữ sách cúng, làm lễ cho làng và các gia đình khi có việc hiếu hỉ, làm nhà. Họ là một phần của đời sống văn hóa cộng đồng.
Một thầy cúng tử tế thường làm lễ giản dị, không hù dọa, không đòi tiền lớn. Đó là điểm phân biệt với những người lợi dụng danh nghĩa thầy để kiếm tiền.
Lễ trấn trạch khi làm nhà, chuyển nhà
Trấn trạch là lễ cầu yên cho ngôi nhà, thường làm khi động thổ, nhập trạch hoặc khi gia đình thấy bất an. Hình thức có thể là cúng, đặt vật trấn ở góc nhà, dán bùa.
Nhiều gia đình chỉ cần lễ cúng nhập trạch đơn giản với lễ vật vừa phải. Nếu có người khuyên phải làm lễ trấn trạch lớn, phí cao, nên hỏi thêm người hiểu biết trước khi quyết.
Chiêu "nhà có vong", "bị bỏ bùa" để bán dịch vụ
Một chiêu phổ biến là nói gia đình bị vong theo, bị người khác bỏ bùa, nên làm ăn thua lỗ, con cái ốm đau. Sau đó là lời mời làm lễ giải, giá hàng chục triệu, kèm lời dọa nếu không làm sẽ mất người.
Dấu hiệu nhận ra: tạo nỗi sợ trước rồi mới bán giải pháp, đòi giữ bí mật, giục quyết nhanh, giá cao không rõ ràng. Gặp những dấu hiệu này nên dừng lại và hỏi người thân, chính quyền địa phương.
Lễ trừ tà có thể gây nguy hiểm
Đã có những vụ việc người bệnh bị đánh, bị xông khói, bị nhịn ăn hay bị bỏ chữa trị để "trừ tà", dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. Người có triệu chứng tâm thần, động kinh, sốt cao cần được đưa đến cơ sở y tế.
Không có nghi lễ nào được phép làm tổn hại thân thể người khác. Nếu chứng kiến việc đó, cần can thiệp và báo cơ quan chức năng.
Bùa hộ thân cho trẻ: cẩn thận an toàn
Một số gia đình đeo bùa, túi vải, vòng chỉ cho trẻ nhỏ. Vật đeo ở cổ có nguy cơ siết cổ, vật nhỏ có nguy cơ hóc. Trẻ sơ sinh tuyệt đối không nên đeo dây ở cổ khi ngủ.
Nếu muốn giữ nếp, có thể đặt túi bùa trong ngăn tủ phòng bé hoặc khâu cố định vào gối của trẻ lớn, không để trẻ đeo không giám sát.
Đốt vàng mã, đốt bùa: chuyện lửa và khói
Nhiều lễ Đạo giáo dân gian có phần đốt bùa, đốt vàng mã. Khói và tàn lửa là nguy cơ cháy nổ, nhất là ở nhà ống, chung cư.
Nếu làm, hãy đốt trong thùng kim loại, ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy, có xô nước bên cạnh. Ở chung cư, tuân thủ quy định của tòa nhà, nhiều nơi cấm đốt hoàn toàn.
Phân biệt văn hóa và trục lợi bằng ba câu hỏi
Thứ nhất, việc này có làm ai sợ hãi, tổn thương không. Thứ hai, chi phí có minh bạch, hợp lý không. Thứ ba, có ai ép mình phải làm ngay, phải giữ bí mật không.
Nếu cả ba câu đều trả lời ổn, việc giữ một tục dân gian là quyền của mỗi gia đình. Nếu có câu nào đáng lo, nên dừng lại.
Gương bát quái, tranh môn thần: giữ cho có tình làng nghĩa xóm
Treo gương bát quái chiếu thẳng sang nhà đối diện có thể gây mất lòng hàng xóm, vì nhiều người tin nó trấn sát về phía nhà họ. Đã có những cuộc cãi vã vì chuyện này.
Nếu muốn treo, hãy chọn hướng không chiếu vào nhà người khác, hoặc thay bằng tranh, câu đối mang ý cầu an. Hòa khí hàng xóm quý hơn mọi vật trấn.
Xem ngày giờ: dùng vừa đủ
Xem ngày tốt để cưới hỏi, làm nhà là tục phổ biến, có gốc từ lịch pháp và thuật số Đạo giáo. Dùng nó để chọn một ngày cả nhà thấy yên lòng là hợp lý.
Đừng để việc xem ngày làm chậm việc gấp như đi viện, ký kết có thời hạn, sửa chỗ hỏng nguy hiểm. An toàn và thời hạn pháp lý luôn đi trước.
Khi người thân quá tin bùa chú
Nếu cha mẹ hay người thân tốn nhiều tiền cho lễ giải, mua bùa, nên tránh chê bai, vì dễ gây tự ái. Hãy hỏi cụ thể đã chi bao nhiêu, kết quả ra sao, và cùng tìm thông tin.
Có thể nhờ người được tin cậy như thầy chùa, người lớn trong họ giải thích. Trường hợp có dấu hiệu lừa đảo số tiền lớn, nên báo công an.
Tóm lại
Đạo giáo dân gian là một phần của văn hóa Việt, để lại nhiều tục đẹp như câu đối Tết, tranh môn thần, xem ngày cưới. Hiểu nguồn gốc giúp giữ nếp với tâm thế bình thản.
Phần cần tỉnh táo là các chiêu hù dọa để bán lễ, bán bùa, và những nghi lễ gây hại cho sức khỏe. An toàn, minh bạch và hòa khí luôn quan trọng hơn mọi nghi lễ.
Gia đình muốn treo một món đồ cầu an nhẹ nhàng ở cửa, không gây mất lòng hàng xóm, có thể tham khảo chuông gió tại Thế Giới Phong Thủy, chọn loại tiếng êm, treo ở chỗ không vướng lối đi.