Lão Tử và Đạo Đức Kinh: biết đủ, sống chậm và những lời dạy dùng được cho người bận rộn
Trả lời ngắn: Lão Tử là nhà tư tưởng Trung Hoa cổ đại, theo truyền thống được coi là tác giả Đạo Đức Kinh. Cuốn sách ngắn này nói về Đạo, về sống thuận tự nhiên, biết đủ, khiêm nhường như nước. Người Việt tiếp nhận tư tưởng Lão Tử qua thơ văn, qua lối sống ẩn dật của nhiều nho sĩ, và qua những câu cửa miệng như "biết đủ là đủ". Hiểu đúng, Lão Tử giúp sống nhẹ nhàng hơn; hiểu sai, dễ thành buông xuôi.
Có người đọc Đạo Đức Kinh vì muốn bớt căng thẳng, có người đọc vì nghe nói đây là sách của Đạo giáo, thần tiên. Thực ra đây là một tác phẩm triết học, khác hẳn phần bùa chú của Đạo giáo dân gian.
Bài này chọn vài ý dễ hiểu nhất của Đạo Đức Kinh, gợi cách áp dụng trong đời sống công việc và gia đình, đồng thời chỉ ra những chỗ hay bị hiểu lầm.
Lão Tử là ai
Theo truyền thống, Lão Tử sống vào thời Xuân Thu, từng làm quan giữ thư viện nhà Chu, sau đó rời đi và để lại Đạo Đức Kinh. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận về niên đại và việc một người hay nhiều người viết cuốn sách.
Với người đọc bình thường, điều quan trọng không phải là tiểu sử mà là những ý tưởng trong sách, đã ảnh hưởng tới văn hóa phương Đông hơn hai nghìn năm.
Đạo Đức Kinh gồm những gì
Sách có khoảng tám mươi mốt chương ngắn, chia làm hai phần Đạo kinh và Đức kinh. Văn rất cô đọng, nhiều câu có thể hiểu theo nhiều cách, nên mỗi bản dịch lại có màu sắc riêng.
Người mới đọc nên chọn bản dịch có chú giải, đọc chậm vài chương mỗi ngày, ghi lại câu nào mình thấy chạm tới.
"Biết đủ là giàu"
Chương ba mươi ba của Đạo Đức Kinh có câu thường được dịch là "biết đủ là giàu". Ý nói người biết thế nào là đủ thì không bị lòng tham dày vò, tự thấy mình đầy đủ.
Trong đời sống hôm nay, biết đủ có thể là đặt ra mức chi tiêu hợp lý, không chạy theo mua sắm vì quảng cáo, không so bì với người khác. Đó là một kỹ năng tài chính lẫn tinh thần.
"Thượng thiện nhược thủy": tốt nhất như nước
Chương tám có câu "thượng thiện nhược thủy", điều thiện cao nhất giống như nước. Nước nuôi dưỡng muôn vật mà không tranh, chịu ở chỗ thấp mà người ta chê.
Áp vào cách làm việc nhóm, đó là tinh thần giúp đỡ mà không giành công, mềm mỏng mà bền bỉ. Nước mềm nhưng chảy mãi thì mòn được đá.
Vô vi không phải là không làm gì
Vô vi thường bị hiểu là ngồi yên, buông xuôi. Cách hiểu phổ biến hơn trong giới nghiên cứu là làm thuận theo tự nhiên, không cưỡng ép, không làm thừa.
Ví dụ, nuôi dạy con theo tinh thần vô vi không phải là bỏ mặc, mà là tạo môi trường tốt rồi để con phát triển theo nhịp của con, không ép theo khuôn của mình.
Khiêm nhường và không tranh
Đạo Đức Kinh nhiều lần nói về việc ở sau, ở dưới, không tranh với người. Theo Lão Tử, người không tranh thì thiên hạ không ai tranh nổi với mình.
Trong công việc, điều này có thể hiểu là tập trung làm tốt phần mình thay vì đấu đá. Nó không có nghĩa là để người khác chà đạp quyền lợi chính đáng.
Sống chậm theo tinh thần Lão Trang
Trang Tử, người kế thừa tư tưởng Lão Tử, kể nhiều ngụ ngôn về sự thong dong, như giấc mơ hóa bướm. Tinh thần chung là đừng để danh lợi trói buộc.
Sống chậm hôm nay có thể là tắt điện thoại một giờ mỗi tối, đi bộ không mục đích, ăn bữa cơm không vội. Những việc nhỏ đó giúp đầu óc nghỉ ngơi thật sự.
Ảnh hưởng của Lão Trang tới người Việt
Nhiều nho sĩ Việt khi về ở ẩn mang tinh thần Lão Trang, như hình ảnh Nguyễn Bỉnh Khiêm với câu thơ "ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ". Thơ văn trung đại có nhiều hình ảnh nhàn tản, thuận theo tự nhiên.
Dấu ấn ấy còn trong cách người Việt khen một người "sống an nhiên", "biết đủ", "không màng danh lợi".
Những chỗ hay bị hiểu lầm
Có người lấy Lão Tử làm cớ để không cố gắng, không chịu trách nhiệm, coi mọi việc là "tùy duyên". Đó là hiểu lệch. Lão Tử nói nhiều về việc trị nước, về sự cẩn trọng và tự kiềm chế.
Cũng có người gắn Đạo Đức Kinh với bùa phép, luyện đan, trường sinh. Những thứ đó thuộc về Đạo giáo tôn giáo và dân gian phát triển về sau, không phải nội dung chính của cuốn sách.
Áp dụng "biết đủ" vào chi tiêu gia đình
Một cách thực tế: liệt kê những thứ gia đình thật sự cần mỗi tháng, đặt khoản dự phòng, rồi mới tới phần mua sắm cho vui. Khi muốn mua món lớn, chờ vài ngày rồi quyết.
Biết đủ không có nghĩa là keo kiệt. Chi cho sức khỏe, việc học, sự an toàn là chi đúng; chi để so bì là phần nên bớt.
Áp dụng tinh thần nước vào cách ứng xử
Khi gặp va chạm trong gia đình, thử mềm mỏng như nước: nghe trước, nói sau, không cố thắng bằng mọi giá. Nhiều cuộc cãi vã tự lắng xuống khi một bên chịu nhường.
Mềm mỏng không có nghĩa là im lặng trước bạo lực. Gặp chuyện tổn hại, vẫn cần bảo vệ bản thân và tìm sự giúp đỡ.
Đọc Đạo Đức Kinh thế nào cho dễ
Mỗi ngày đọc một chương, đọc to, rồi viết lại bằng lời của mình. Không cần hiểu hết ngay, vì nhiều câu cần thời gian và trải nghiệm mới thấm.
Có thể so hai bản dịch khác nhau để thấy các cách hiểu. Thảo luận với bạn bè hoặc gia đình cũng giúp nhìn ra những ý mới.
Biết dừng: lời nhắc về sức khỏe và công việc
Đạo Đức Kinh có ý rằng biết dừng thì không nguy, nắm giữ mà làm cho đầy tràn thì chẳng bằng thôi đi. Câu này rất hợp với người làm việc quá sức, ngủ ít, ăn vội.
Áp dụng cụ thể là đặt giờ kết thúc công việc mỗi ngày, ngủ đủ, khám sức khỏe định kỳ. Biết dừng đúng lúc giúp đi đường dài, chứ không phải chạy hết sức rồi gục ngã.
Lão Tử, Khổng Tử và Phật: ba cách nhìn bổ sung
Khổng Tử dạy làm người trong xã hội, Phật dạy cách đối diện khổ đau, Lão Tử dạy sống thuận tự nhiên. Người Việt thường mượn chỗ hay của cả ba.
Khi bận rộn, chút tinh thần Lão Tử giúp bớt lo âu; khi cần trách nhiệm, chút Khổng Tử giúp đứng vững; khi đau khổ, chút Phật giúp buông bớt.
Tóm lại
Đạo Đức Kinh là cuốn sách ngắn mà sâu, để lại những ý tưởng như biết đủ, tốt như nước, vô vi. Người Việt đã tiếp nhận tinh thần ấy vào thơ văn và lối sống.
Áp dụng Lão Tử đúng là sống nhẹ nhàng, biết đủ, mềm mỏng mà bền bỉ, chứ không phải buông xuôi hay đi tìm bùa phép trong một cuốn sách triết học.
Ai thích một món đồ gợi tinh thần an nhiên, gắn với hình ảnh tiên ông trong văn hóa Đạo giáo, có thể xem hồ lô tại Thế Giới Phong Thủy, chọn kích thước nhỏ để đặt trên bàn đọc sách.