Quan Âm trong đời sống người Việt: từ Bồ Tát Phật giáo tới Quan Âm Thị Kính, Quan Âm Nam Hải
Trả lời ngắn: Quan Thế Âm là vị Bồ Tát tượng trưng cho lòng từ bi trong Phật giáo Đại thừa. Ở Việt Nam, hình tượng ngài được dân gian hóa thành nhiều lớp: Quan Âm Thị Kính trong truyện Nôm và chèo, Quan Âm Nam Hải che chở người đi biển, Quan Âm nghìn tay nghìn mắt ở chùa Bút Tháp. Dù ở lớp nào, cốt lõi vẫn là sự lắng nghe và cứu giúp người đau khổ.
Có lẽ không vị nào trong Phật giáo gần gũi với người Việt bằng Quan Âm. Nhiều nhà không lập ban Phật nhưng vẫn có một tượng Quan Âm nhỏ. Người đi biển, người mẹ chờ con, người ốm đau thường niệm danh hiệu ngài khi lo lắng.
Vì gần gũi như vậy, hình tượng Quan Âm cũng chồng lên nhiều lớp truyện kể, có lớp thuộc kinh điển, có lớp là sáng tạo dân gian. Bài này tách từng lớp để thờ và tìm hiểu cho đúng.
Quan Thế Âm trong kinh điển Phật giáo
Danh hiệu Quan Thế Âm nghĩa là "người lắng nghe tiếng kêu của thế gian". Phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa là văn bản được nhắc nhiều nhất về ngài, nói về việc ngài hiện thân nhiều hình dạng để cứu giúp chúng sinh.
Trong Phật giáo, Bồ Tát là người đã có thể vào Niết Bàn nhưng nguyện ở lại giúp người khác. Quan Âm là biểu tượng tiêu biểu nhất của hạnh nguyện ấy.
Vì sao Quan Âm thường mang hình nữ
Ở Ấn Độ, hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm ban đầu thường mang dáng nam. Khi Phật giáo truyền sang Trung Hoa rồi Việt Nam, hình tượng dần chuyển sang dáng nữ hiền hậu, phù hợp với hình ảnh người mẹ che chở.
Theo kinh Pháp Hoa, ngài có thể hiện bất kỳ hình dạng nào. Vì vậy cả hình nam lẫn hình nữ đều không trái giáo lý, chỉ là cách thể hiện khác nhau theo văn hóa.
Quan Âm Thị Kính: một truyện Nôm của người Việt
Quan Âm Thị Kính là truyện thơ Nôm và tích chèo nổi tiếng, kể về Thị Kính bị oan nhiều lần, giả trai đi tu, chịu đựng tất cả mà không kêu than, cuối cùng thành Phật Quan Âm. Câu "oan Thị Kính" đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Đây là sáng tác văn học dân gian, không phải kinh điển. Giá trị của nó nằm ở bài học về nhẫn nhục và lòng vị tha, được người Việt yêu thích qua nhiều thế hệ.
Quan Âm Nam Hải và người đi biển
Quan Âm Nam Hải thường được tạc đứng trên đầu sóng hoặc trên hoa sen giữa biển, hướng ra khơi. Ngư dân miền Trung và miền Nam tin ngài che chở thuyền bè. Nhiều chùa ven biển dựng tượng Quan Âm lớn nhìn ra cửa biển.
Đối với người đi biển, niềm tin này cho họ thêm vững lòng. Nhưng an toàn trên biển vẫn phải dựa vào áo phao, liên lạc và theo dõi thời tiết; niềm tin không thay được những thứ ấy.
Quan Âm nghìn tay nghìn mắt
Tượng Quan Âm nghìn tay nghìn mắt ở chùa Bút Tháp, Bắc Ninh là một bảo vật quốc gia, nổi tiếng về tay nghề điêu khắc gỗ. Nghìn tay tượng trưng cho khả năng cứu giúp ở mọi nơi, nghìn mắt cho sự thấu suốt mọi nỗi khổ.
Khi tới chiêm bái, nên giữ khoảng cách, không chạm vào tượng, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh nếu nhà chùa không cho phép. Tượng gỗ cổ rất dễ tổn hại.
Quan Âm Tống Tử và lời cầu con
Một số nơi thờ Quan Âm Tống Tử, tượng ngài bế một đứa trẻ, gắn với lời cầu con của các gia đình hiếm muộn. Đây là lớp tín ngưỡng dân gian, có mặt ở cả người Hoa lẫn người Việt.
Lời cầu có thể giúp vợ chồng thêm vững tâm. Nhưng nếu đã mong con lâu mà chưa có, nên đi khám chuyên khoa sớm; niềm tin và chữa trị có thể đi cùng nhau.
Thờ Quan Âm tại gia: đặt ở đâu
Nếu nhà có ban Phật, tượng Quan Âm thường đặt ở ban Phật, vị trí cao, sạch, yên tĩnh, tách khỏi ban gia tiên. Nhà không có phòng thờ riêng có thể đặt trên kệ cao trong phòng khách, tránh đối diện nhà vệ sinh, tránh dưới chân cầu thang.
Kệ phải chắc, tượng nặng cần có chốt hoặc vách chặn để không đổ khi có trẻ nhỏ hoặc khi rung lắc. An toàn trước, trang nghiêm sau.
Lễ vật dâng Quan Âm
Quan Âm thuộc Phật giáo nên lễ vật là lễ chay: hoa tươi, quả, nước sạch, trà. Không dâng thịt, rượu. Hương nên dùng loại ít khói, thắp vừa đủ.
Không cần vàng mã. Lễ nhỏ mà sạch sẽ, đều đặn, kèm việc giữ tâm hiền thiện được coi là cúng dường đúng nghĩa.
Ngày vía Quan Âm trong năm
Theo lịch lễ phổ biến của nhà chùa, có ba ngày vía Quan Âm: mười chín tháng Hai (đản sinh), mười chín tháng Sáu (thành đạo) và mười chín tháng Chín (xuất gia) âm lịch. Các chùa thường tổ chức lễ, nhiều người đến lễ và ăn chay.
Mỗi chùa có thể tổ chức khác nhau. Nếu muốn dự lễ, nên hỏi trước giờ giấc, ăn mặc kín đáo và đi sớm để tránh đông.
Danh hiệu "Nam mô Quan Thế Âm Bồ Tát"
Niệm danh hiệu Quan Âm là cách thực hành phổ biến của người Phật tử Việt, nhất là khi lo lắng, sợ hãi. Theo tinh thần phẩm Phổ Môn, niệm danh hiệu là để nhắc lòng mình hướng về sự từ bi và bình tĩnh.
Niệm danh hiệu giúp tâm lắng lại. Nhưng gặp tai nạn, bệnh tật vẫn phải gọi cấp cứu, đi khám ngay. Tâm bình tĩnh giúp mình xử lý việc tốt hơn chứ không thay việc xử lý.
Quan Âm trong tam giáo đồng nguyên
Trong nhiều điện thờ dân gian, Quan Âm được đặt cạnh Mẫu, cạnh các vị thần Đạo giáo. Đây là dấu ấn của sự hòa trộn tín ngưỡng. Có nơi còn gọi ngài là Phật Bà, Mẹ Quan Âm, một cách gọi rất Việt.
Hiểu như vậy để không ngạc nhiên khi thấy tượng Quan Âm ở đền, phủ. Còn với người muốn học Phật cho đúng, nên tìm hiểu ngài từ kinh điển và lời giảng của nhà chùa.
Chọn tượng Quan Âm cho gia đình
Tượng có nhiều chất liệu: gỗ, gốm sứ, đá, đồng, bột đá. Chọn theo không gian, ngân sách và độ bền. Nét mặt hiền hòa, đường nét cân đối quan trọng hơn kích thước lớn hay giá đắt.
Cẩn thận với lời quảng cáo "tượng đã khai quang, linh hơn tượng thường" để nâng giá. Việc thỉnh tượng về nhà có thể nhờ nhà chùa làm lễ an vị đơn giản, thường không tốn kém.
Những điều không nên làm
Không đặt tượng Quan Âm trong phòng ngủ đối diện giường, không đặt dưới đất, không để chung với đồ linh tinh. Không dùng tượng làm vật trang trí ở quán nhậu, chỗ ồn ào.
Tượng cũ, sứt mẻ không nên vứt bỏ tùy tiện. Có thể mang đến chùa hỏi cách xử lý, nhiều chùa nhận lại tượng cũ.
Tóm lại
Quan Âm là Bồ Tát của lòng từ bi trong Phật giáo, được người Việt yêu mến và gửi gắm thêm nhiều lớp truyện kể: Quan Âm Thị Kính, Quan Âm Nam Hải, Quan Âm Tống Tử. Mỗi lớp đều có giá trị văn hóa riêng.
Thờ Quan Âm đúng là thờ bằng lễ chay giản dị, đặt nơi trang nghiêm, và tập sống từ bi như ngài. Niềm tin giúp lòng vững, nhưng không thay được việc khám bệnh hay giữ an toàn.
Gia đình đang tìm tượng Quan Âm để thờ tại gia có thể xem các mẫu tượng Quan Âm tại Thế Giới Phong Thủy, chọn kích thước vừa với kệ thờ và chất liệu dễ giữ gìn.