Khổng Tử và Văn Miếu: Nho giáo trong chuyện học hành của người Việt
Trả lời ngắn: Khổng Tử là nhà tư tưởng thời Xuân Thu ở Trung Hoa, người đặt nền cho Nho giáo. Ở Việt Nam, ngài được thờ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội, ở văn miếu các địa phương và văn chỉ trong làng. Dấu ấn Nho giáo trong học hành còn rõ qua tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, tục xin chữ đầu năm và cách các gia đình coi trọng việc học của con.
Mỗi mùa thi, Văn Miếu Hà Nội lại đông sĩ tử đến thắp hương, chạm tay vào bia đá cầu may. Cảnh đó cho thấy Nho giáo dù không còn là hệ tư tưởng chính thống vẫn sống trong lòng người Việt qua chuyện học.
Bài này kể ngắn về Khổng Tử, Văn Miếu và văn chỉ làng, rồi bàn những giá trị Nho giáo còn hữu ích cho việc học hôm nay và những chỗ đã không còn hợp thời.
Khổng Tử là ai
Khổng Tử sống vào thời Xuân Thu, là người dạy học, sưu tầm và chỉnh lý nhiều sách cổ. Lời dạy của ông được học trò ghi lại trong sách Luận ngữ, xoay quanh nhân, lễ, nghĩa và cách làm người, cách trị nước.
Ông được coi là người thầy của muôn đời, vì cả đời mở lớp dạy học cho người thuộc nhiều tầng lớp, đề cao việc học để hoàn thiện bản thân.
Nho giáo đến Việt Nam và trở thành nền khoa cử
Nho giáo theo chữ Hán vào Việt Nam từ rất sớm. Các triều đại phong kiến dùng Nho giáo làm nền tư tưởng cho bộ máy nhà nước, tổ chức khoa cử để chọn người làm quan.
Khoa cử Nho học tồn tại nhiều thế kỷ, tạo ra tầng lớp nho sĩ, và để lại tinh thần coi trọng chữ nghĩa trong văn hóa Việt.
Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội
Văn Miếu được dựng thời Lý để thờ Khổng Tử, sau đó Quốc Tử Giám được lập bên cạnh làm nơi dạy học. Khu di tích nổi tiếng với các bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá, khắc tên những người đỗ đạt qua các khoa thi.
Các bia tiến sĩ đã được công nhận là di sản tư liệu. Vì vậy việc chạm, xoa đầu rùa đã bị hạn chế, có rào chắn để bảo vệ. Khi đến, nên tôn trọng quy định của khu di tích.
Văn miếu địa phương và văn chỉ làng
Ngoài Văn Miếu Hà Nội, nhiều tỉnh có văn miếu riêng. Ở cấp làng, văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử và ghi danh người trong làng đỗ đạt. Đây là cách làng khuyến học, tôn vinh người có chữ.
Nhiều văn chỉ đã đổ nát hoặc mất hẳn. Nơi còn giữ được, dân làng vẫn tổ chức lễ khuyến học, trao thưởng cho con em học giỏi, giữ nếp hiếu học.
Tôn sư trọng đạo: lời dạy còn nguyên giá trị
Nho giáo đặt thầy ở vị trí rất cao, chỉ sau vua và cha trong trật tự quân sư phụ. Tinh thần tôn sư trọng đạo đến nay vẫn được nhắc trong ngày Nhà giáo, trong cách cha mẹ dạy con lễ phép với thầy cô.
Ngày nay, tôn trọng thầy không có nghĩa là không được hỏi, không được góp ý. Người học tốt là người vừa kính thầy vừa dám suy nghĩ, như chính Khổng Tử từng khuyến khích học trò hỏi.
Học nhi thời tập: lời mở đầu Luận ngữ
Thiên đầu Luận ngữ mở bằng câu "Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ", thường được hiểu là học rồi đem ra luyện tập thường xuyên chẳng phải là điều vui sao. Câu này nói về niềm vui của việc học gắn với thực hành.
Đây là lời khuyên rất hợp với cách học hôm nay: học đến đâu làm đến đó, ôn tập đều, đừng học dồn trước kỳ thi rồi quên.
Tục xin chữ đầu năm
Đầu năm, nhiều người đến Văn Miếu hoặc phố ông đồ xin chữ: Tâm, Nhẫn, Phúc, Học. Tục này bắt nguồn từ lòng quý chữ của người xưa, coi chữ thánh hiền là thứ quý.
Xin chữ nên chọn chữ có ý nghĩa với mình, treo ở nơi trang trọng. Đây là thú chơi văn hóa, không phải bùa may mắn, nên không cần lo chuyện "chữ có hợp mệnh không".
Đi lễ Văn Miếu trước kỳ thi
Học sinh, sinh viên đến Văn Miếu thắp hương trước kỳ thi để mong bình tĩnh, làm bài tốt. Đây là nếp văn hóa đẹp nếu giữ ở mức vừa phải.
Lễ vật đơn giản như hoa, quả, bút. Không nên đặt tiền lẻ khắp nơi, không viết vẽ lên tường. Và quan trọng nhất là ôn bài kỹ, ngủ đủ trước ngày thi.
Những giá trị Nho giáo còn hữu ích cho việc học
Tinh thần hiếu học, tự tu dưỡng, học để làm người, biết ơn thầy là những giá trị vẫn đáng giữ. Lời dạy "ôn cố tri tân", ôn cái cũ để biết cái mới, rất hợp với việc học suốt đời.
Gia đình có thể dùng những câu Luận ngữ ngắn để trò chuyện với con về thái độ học, thay vì chỉ chú ý điểm số.
Những chỗ không còn hợp thời
Lối học thuộc lòng, coi đỗ đạt là con đường duy nhất để thành người, trọng nam khinh nữ trong việc học: đó là những mặt hạn chế của khoa cử Nho học cũ. Ngày nay con gái và con trai đều có quyền học như nhau.
Áp lực "phải đỗ để làm rạng danh dòng họ" cũng nên được giảm bớt. Mỗi đứa trẻ có con đường riêng, học để biết, để làm việc, để sống tốt.
Thờ Khổng Tử trong nhà có cần không
Hầu hết gia đình Việt không thờ Khổng Tử tại nhà. Nơi thờ chính là Văn Miếu và văn chỉ. Một số gia đình làm nghề dạy học có thể treo tranh hay đặt tượng nhỏ trên bàn sách như biểu tượng khích lệ.
Không cần lễ vật cầu kỳ. Một bàn học gọn gàng, sách vở ngăn nắp đã là cách tôn trọng việc học tốt nhất.
Tháp Văn Xương và chuyện học hành
Bên cạnh Khổng Tử, dân gian còn có Văn Xương Đế Quân, vị thần coi việc văn chương thi cử theo Đạo giáo. Tháp Văn Xương đặt trên bàn học là vật phẩm gắn với tín ngưỡng này.
Vật phẩm chỉ nên là lời nhắc nhở tinh thần. Con học tốt nhờ giấc ngủ đủ, góc học đủ sáng và sự đồng hành của cha mẹ, không nhờ món đồ đặt trên bàn.
Đưa con đến Văn Miếu như một bài học
Một chuyến đi Văn Miếu có thể thành bài học lịch sử: đọc tên các tiến sĩ, hỏi con vì sao người xưa khắc tên lên đá, kể chuyện thầy Chu Văn An dâng sớ can vua. Trẻ nhớ lâu hơn khi được tận mắt thấy.
Nên đi vào ngày thường, tránh mùa thi đông đúc, mang nước uống và dặn con giữ trật tự trong khu di tích.
Tóm lại
Khổng Tử và Nho giáo để lại cho người Việt tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, và những nơi thờ như Văn Miếu, văn chỉ. Những giá trị ấy vẫn có ích cho việc học hôm nay.
Giữ phần tốt, bỏ phần đã lỗi thời như áp lực đỗ đạt hay phân biệt nam nữ, là cách để Nho giáo tiếp tục là nguồn cảm hứng học tập chứ không thành gánh nặng.
Phụ huynh muốn đặt một món đồ nhắc con về tinh thần học tập trên bàn học có thể xem tháp Văn Xương tại Thế Giới Phong Thủy, chọn cỡ nhỏ, đặt chắc chắn để không vướng khi con học.