Ngọc Hoàng Thượng đế trong tín ngưỡng Việt: từ Đạo giáo tới chuyện Táo quân lên chầu trời
Trả lời ngắn: Ngọc Hoàng Thượng đế là vị thần tối cao của thiên đình theo Đạo giáo Trung Hoa, được người Việt đón nhận qua con đường dân gian. Ở Việt Nam, ngài hiện diện trong truyện cổ tích, trong tục tiễn Táo quân ngày hai mươi ba tháng Chạp, và trên ban Ngọc Hoàng ở nhiều ngôi chùa miền Bắc. Hiểu Ngọc Hoàng là hiểu một lớp tín ngưỡng Đạo giáo đã thấm vào đời sống người Việt.
Trẻ con Việt Nam biết đến Ngọc Hoàng trước cả khi biết chữ: ông Táo cưỡi cá chép về trời báo cáo với Ngọc Hoàng, Thánh Gióng được trời sai xuống, chú Cuội cãi lời rồi bị kéo lên cung trăng. Trong trí tưởng tượng dân gian, ngài là ông vua trên trời, cai quản cả một bộ máy thần tiên.
Bài này đi từ gốc Đạo giáo của Ngọc Hoàng, tới cách người Việt đưa ngài vào chùa, vào truyện cổ và vào lễ Tết, rồi gợi cách giữ lòng tôn kính mà không biến ngài thành chỗ cầu xin tiền tài.
Ngọc Hoàng là ai theo Đạo giáo
Trong Đạo giáo Trung Hoa, Ngọc Hoàng Đại đế đứng đầu thiên đình, cai quản các thần tiên, các sao và mọi việc dưới trần. Danh hiệu đầy đủ khá dài, người dân gọi gọn là Ngọc Hoàng hay Thượng đế.
Hình ảnh ngài thường được tạc trong trang phục đế vương, đầu đội mũ có rèm ngọc, tay cầm hốt. Hai bên thường có Nam Tào và Bắc Đẩu, hai vị giữ sổ sống chết theo quan niệm dân gian.
Ngọc Hoàng đến với người Việt bằng cách nào
Không có một cuộc truyền đạo chính thức. Ngọc Hoàng theo chân Đạo giáo dân gian, các sách truyện, tuồng tích và thầy cúng vào đời sống người Việt qua nhiều thế kỷ. Dần dần, ngài trở thành ông vua trời trong truyện kể dân gian.
Người Việt vốn có tín ngưỡng thờ trời từ lâu, gọi là ông Trời. Hình tượng Ngọc Hoàng nhập vào hình tượng ông Trời đó, nên nhiều người dùng hai cách gọi gần như thay cho nhau.
Ông Trời và Ngọc Hoàng có giống nhau không
Ông Trời trong tâm thức Việt là một khái niệm rộng: trời thương, trời phạt, trời sinh voi sinh cỏ. Ông Trời không có hình tượng cụ thể. Ngọc Hoàng thì có hình tượng, có triều đình, có thần tướng.
Có thể hiểu Ngọc Hoàng là cách Đạo giáo nhân cách hóa ông Trời. Khi một bà cụ nói "lạy trời", bà không nhất thiết nghĩ tới Ngọc Hoàng trong áo mũ đế vương, mà nghĩ tới một sức mạnh công bằng ở trên cao.
Táo quân lên chầu trời: nơi Ngọc Hoàng gần gũi nhất
Ngày hai mươi ba tháng Chạp, nhà nhà cúng tiễn ông Công ông Táo lên thiên đình báo cáo việc nhà một năm với Ngọc Hoàng. Cá chép làm phương tiện, mũ áo làm lễ vật. Đây là dịp hình ảnh thiên đình xuất hiện rõ nhất trong đời sống thường ngày.
Câu chuyện mang ý nhắc nhở: mọi việc trong nhà đều có người chứng kiến, sống tử tế thì không sợ bị tâu lên trời. Hiểu như vậy, lễ tiễn Táo quân là một bài học về sự tự giác hơn là nghi thức cầu xin.
Ban Ngọc Hoàng trong chùa Việt
Nhiều ngôi chùa miền Bắc có ban Ngọc Hoàng đặt trong tòa Tam Bảo, thường ở hàng dưới các tượng Phật, hai bên có Nam Tào, Bắc Đẩu. Cách bài trí này là dấu ấn rõ của tam giáo đồng nguyên: một vị thần Đạo giáo được đặt trong không gian Phật giáo.
Theo cách giải thích phổ biến của nhà chùa, Ngọc Hoàng ở đây là vị hộ pháp, đứng dưới Phật để bảo vệ Phật pháp. Mỗi chùa có thể bài trí khác, nên khi đi lễ cứ quan sát và hỏi người coi chùa.
Ngày vía Ngọc Hoàng mùng chín tháng Giêng
Theo lịch lễ phổ biến, mùng chín tháng Giêng âm lịch được coi là ngày vía Ngọc Hoàng. Người Hoa ở Việt Nam thường làm lễ lớn vào đêm mùng tám rạng sáng mùng chín. Một số gia đình Việt cũng thắp hương vào ngày này.
Lễ thường đơn giản: hương hoa, trà, quả, bánh. Không có quy định bắt buộc phải làm lễ lớn. Nhà nào không có nếp này thì không cần cố làm thêm.
Ngọc Hoàng trong truyện cổ tích Việt
Truyện chú Cuội, sự tích Táo quân, truyện Thánh Gióng, truyện Sơn Tinh Thủy Tinh ở một số dị bản đều có bóng dáng thiên đình. Ngọc Hoàng trong truyện Việt thường hiền hậu, đôi khi lại khá dễ bị lừa, có chút dí dỏm.
Cách kể đó cho thấy người Việt không đặt Ngọc Hoàng quá xa. Ngài vừa là đấng tối cao, vừa là nhân vật gần gũi để kể chuyện răn dạy con trẻ.
Nam Tào, Bắc Đẩu và chuyện sổ sinh tử
Dân gian tin Nam Tào giữ sổ sinh, Bắc Đẩu giữ sổ tử. Câu thành ngữ "Nam Tào Bắc Đẩu" được dùng để chỉ chuyện số phận. Trong tranh dân gian và tượng chùa, hai vị thường đứng hai bên Ngọc Hoàng.
Đây là phần tín ngưỡng mang tính biểu tượng. Không nên dùng nó để lo lắng về tuổi thọ hay tìm người "xin sửa sổ" có thu tiền, vì đó là chiêu trục lợi dựa vào nỗi sợ.
Đền thờ Ngọc Hoàng ở Việt Nam
Bên cạnh các ban Ngọc Hoàng trong chùa, có những ngôi điện, chùa mang tên Ngọc Hoàng. Ở Thành phố Hồ Chí Minh có ngôi chùa thường được gọi là chùa Ngọc Hoàng, gốc là một điện thờ của người Hoa, nổi tiếng với nhiều tượng gỗ, giấy bồi.
Khi tới những nơi này, nên giữ trật tự, không chạm vào tượng, không thắp quá nhiều hương. Nhiều tượng làm bằng vật liệu dễ hỏng vì khói và hơi ẩm.
Thắp hương Ngọc Hoàng có cần lễ vật đặc biệt
Không. Lễ chay đơn giản như hoa tươi, quả sạch, trà là đủ. Ở chùa, đặt lễ ở ban Tam Bảo rồi kính cẩn vái ở ban Ngọc Hoàng là cách nhiều người vẫn làm.
Lễ mặn không nên đặt ở ban nằm trong chùa. Vàng mã cũng không cần thiết; nhiều chùa đã khuyến khích bỏ hẳn để giữ sạch không gian và tránh cháy.
Ngọc Hoàng và việc cầu tài cầu lộc
Một số người đi lễ Ngọc Hoàng để xin tài lộc, thăng quan. Theo cách hiểu dân gian, Ngọc Hoàng là đấng công bằng, thưởng người tốt, phạt kẻ gian, nên cầu xin chính đáng là cầu cho mình đủ sức làm ăn ngay thẳng.
Ai hứa "cúng Ngọc Hoàng là được thăng chức", "đóng tiền lễ lớn là đổi vận" thì nên dè chừng. Không có nghi lễ nào thay được công sức và sự trung thực.
Ngọc Hoàng trong nghệ thuật dân gian
Hình tượng Ngọc Hoàng xuất hiện trong tranh thờ, tượng gỗ, tuồng chèo và cả múa rối nước. Mỗi loại hình nghệ thuật lại khắc họa ngài một kiểu, từ uy nghi tới hóm hỉnh.
Thưởng thức những tác phẩm này là cách nhẹ nhàng để hiểu tín ngưỡng, không cần đi qua nghi lễ. Nhiều bảo tàng mỹ thuật có trưng bày tượng Ngọc Hoàng cổ, đáng xem cùng gia đình.
Dạy con về Ngọc Hoàng thế nào cho hợp
Có thể kể chuyện Táo quân, chú Cuội như những truyện cổ tích có bài học, không cần khẳng định hay phủ định chuyện có thiên đình. Điều quan trọng là con hiểu bài học về trung thực, biết giữ lời.
Khi con hỏi "Ngọc Hoàng có thật không", có thể trả lời rằng đó là niềm tin của nhiều người xưa, mỗi người có thể tin khác nhau, nhưng ai cũng quý người sống tử tế.
Tóm lại
Ngọc Hoàng là một vị thần gốc Đạo giáo đã trở nên rất Việt: có mặt trong chùa, trong lễ tiễn Táo quân, trong truyện cổ tích. Ngài tượng trưng cho một đấng công bằng ở trên cao, chứng giám mọi việc.
Tôn kính Ngọc Hoàng theo cách giản dị, hiểu đúng ý nghĩa răn dạy, và tỉnh táo trước những lời hứa đổi vận bằng tiền là cách giữ nếp vừa đẹp vừa nhẹ nhàng.
Gia đình muốn tìm hiểu các loại tượng thờ, tượng trang trí có thể tham khảo danh mục tượng tại Thế Giới Phong Thủy, chọn món có kích thước và chất liệu phù hợp với không gian nhà mình.