Tổ nghề thêu Lê Công Hành và làng thêu Quất Động: chuyện học nghề, giỗ tổ và nghề thêu hôm nay
Trả lời ngắn: Lê Công Hành là nhà khoa bảng thời Lê, được tôn là tổ nghề thêu. Theo truyền thuyết, nhân đi sứ, ông học được kỹ thuật thêu và lọng rồi về truyền cho dân làng Quất Động, nay thuộc Hà Nội. Từ đó nghề thêu lan ra nhiều làng, phố Hàng Thêu xưa ở Thăng Long cũng là nơi người thợ thêu làm ăn. Các làng thêu vẫn giữ đền thờ tổ và ngày giỗ tổ hằng năm.
Một bức tranh thêu tay có thể mất hàng tháng mới xong, từng mũi kim nhỏ tạo nên ánh sáng, bóng đổ, chiều sâu. Đằng sau những bức tranh ấy là một dòng nghề có tổ nghề, có làng nghề và có những câu chuyện được kể qua nhiều đời.
Bài này kể về Lê Công Hành, làng thêu Quất Động, nếp giỗ tổ nghề thêu, và gợi cách phân biệt thêu tay với thêu máy để người mua không bị nhầm.
Lê Công Hành là ai
Lê Công Hành, tên thật là Bùi Công Hành theo một số tư liệu, là nhà khoa bảng thời Lê, quê ở vùng Thường Tín, Hà Nội ngày nay. Ông được ghi nhận có công truyền nghề thêu và nghề làm lọng cho dân.
Một số chi tiết về đời ông có dị bản giữa các nguồn. Điều được thống nhất là ông được nhiều làng thêu tôn làm tổ nghề và thờ phụng trang trọng.
Truyền thuyết đi sứ học nghề thêu
Theo truyền thuyết, khi đi sứ phương Bắc, Lê Công Hành để ý cách người ta thêu lọng, thêu trướng, rồi học lại kỹ thuật. Về nước, ông dạy cho dân làng Quất Động.
Có câu chuyện kể nhiều chi tiết thử thách trí tuệ trong chuyến đi sứ. Đây là phần truyền thuyết, mang ý ca ngợi trí thông minh và lòng yêu quê của ông.
Làng thêu Quất Động
Quất Động là làng thêu nổi tiếng, có đền thờ tổ nghề Lê Công Hành. Người làng tự hào là nơi khởi nguồn nghề thêu, nhiều thế hệ theo nghề.
Từ Quất Động, nghề thêu lan ra các làng lân cận và nhiều vùng khác. Ngày nay khu vực này vẫn có nhiều hộ làm thêu tay, thêu máy, cung cấp cho thị trường trong và ngoài nước.
Phố Hàng Thêu và người thợ thêu ở Thăng Long
Ở Thăng Long xưa, thợ thêu từ các làng ra phố làm nghề, tập trung ở khu phố được gọi là Hàng Thêu. Họ làm áo mũ cho triều đình, cờ trướng cho đình chùa, đồ thêu cho nhà giàu.
Cũng như các phường nghề khác, thợ thêu ở phố lập nơi thờ tổ để giữ gắn bó với làng gốc và với nhau.
Ngày giỗ tổ nghề thêu
Các làng thêu tổ chức giỗ tổ hằng năm theo âm lịch, ngày cụ thể tùy làng. Lễ giỗ có dâng hương, tế lễ, rước, và có nơi trưng bày tác phẩm thêu đẹp.
Nếu muốn dự, nên hỏi trước ở ủy ban xã hoặc ban quản lý đền thờ, vì thời gian và quy mô có thể khác nhau theo năm.
Nghề thêu xưa: thêu cho cung đình và đình chùa
Nghề thêu xưa phục vụ áo mũ triều đình, cờ trướng, y môn, nghi trượng ở đình chùa. Họa tiết rồng phượng, mây nước, hoa lá được thêu tỉ mỉ, chỉ màu, chỉ kim tuyến.
Nhiều bức trướng thêu cổ còn được lưu giữ ở đình chùa, bảo tàng, là tư liệu quý về mỹ thuật và kỹ thuật thêu Việt.
Tranh thêu tay hôm nay
Ngày nay tranh thêu tay là sản phẩm mỹ thuật được ưa chuộng: phong cảnh, chân dung, tranh thư pháp, tranh hoa lá. Người thợ giỏi tạo được ánh sáng và chiều sâu bằng cách phối chỉ màu.
Một bức thêu tay lớn có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng. Giá trị phản ánh công sức, nên giá thường cao hơn hẳn thêu máy.
Phân biệt thêu tay và thêu máy
Thêu máy có mũi chỉ đều tăm tắp, mặt sau thường có nhiều đường chỉ nối và lớp giấy lót. Thêu tay có mũi chỉ dài ngắn biến hóa theo hình, mặt sau gọn hơn nhưng có dấu vết tay người.
Cách đơn giản là xem mặt sau và hỏi người bán. Người bán uy tín sẽ cho xem mặt sau và nói thật loại hàng.
Thêu tay và trải nghiệm cho trẻ
Một số làng thêu, cơ sở thủ công có lớp trải nghiệm thêu cho trẻ. Trẻ học cách xỏ kim, thêu mũi đơn giản, hiểu được sự kiên nhẫn của người thợ.
Khi cho trẻ thêu, cần dùng kim đầu tròn cho trẻ nhỏ, có người lớn kèm, cất kim cẩn thận sau khi xong.
Sức khỏe của người thợ thêu
Thợ thêu ngồi lâu, nhìn gần, dễ mỏi mắt, đau lưng, đau cổ. Cần đủ ánh sáng, ghế có tựa, nghỉ mắt định kỳ và vận động nhẹ.
Đây cũng là lý do tranh thêu tay đáng giá: phía sau mỗi bức tranh là sức khỏe và thời gian của người thợ.
Họa tiết thêu và ý nghĩa dân gian
Rồng phượng tượng trưng cho sự cao quý, hạc cho trường thọ, hoa sen cho sự thanh khiết, cá chép cho sự vươn lên. Họa tiết thêu trên đồ thờ, đồ cưới thường mang những ý nghĩa này.
Khi chọn tranh thêu treo nhà, nên chọn đề tài mình thích, hợp không gian, hơn là chạy theo lời quảng cáo "tranh chiêu tài" giá cao.
Thêu lọng và nghi trượng: nghề gắn với lễ hội làng
Bên cạnh tranh thêu, nghề thêu truyền thống còn làm lọng, tàn, cờ, trướng phục vụ lễ hội đình làng. Mỗi bộ nghi trượng thêu tay có thể dùng nhiều năm, được giữ gìn cẩn thận trong đình.
Khi đình làng cần làm mới nghi trượng, nhiều làng vẫn đặt thợ thêu truyền thống để giữ đúng họa tiết, màu sắc cũ. Đó là cách nghề thêu tiếp tục sống cùng lễ hội.
Thêu tay trong thời trang và quà tặng
Ngày nay họa tiết thêu tay xuất hiện trên áo dài, khăn, túi xách, thiệp cưới. Nhiều nhà thiết kế hợp tác với làng thêu để đưa sản phẩm ra thị trường mới.
Một món quà thêu tay nhỏ, như khăn tay có thêu tên, thường được người nhận trân trọng vì mang dấu ấn công sức và sự chăm chút.
Bảo quản đồ thêu
Đồ thêu sợ ẩm, mối mọt và nắng gắt. Nên treo tranh thêu trong khung kính, tránh nơi ẩm, tránh nắng chiếu trực tiếp làm phai màu chỉ.
Đồ thêu trang phục nên giặt tay nhẹ hoặc giặt khô theo hướng dẫn, phơi trong bóng râm.
Giữ nghề thêu cho thế hệ sau
Nghề thêu tay cần nhiều thời gian học, thu nhập không cao bằng nghề khác nên ít người trẻ theo. Nhiều làng đang tìm cách kết hợp thêu tay với thiết kế mới, thời trang, quà lưu niệm.
Người mua ủng hộ hàng thêu tay thật, trả giá xứng đáng là góp phần giữ nghề sống.
Tóm lại
Lê Công Hành được tôn là tổ nghề thêu, gắn với làng Quất Động và truyền thuyết đi sứ học nghề. Các làng thêu vẫn giữ đền thờ và ngày giỗ tổ hằng năm.
Hiểu về tổ nghề thêu giúp trân trọng hơn mỗi bức tranh thêu tay. Khi mua, nhớ xem mặt sau, hỏi rõ thêu tay hay thêu máy để trả đúng giá cho đúng công sức.
Gia đình yêu thích họa tiết rồng phượng truyền thống, vốn rất quen trong tranh thêu và đồ thờ, có thể xem nhóm rồng, phượng, kỳ lân tại Thế Giới Phong Thủy để chọn món trang trí hợp phòng khách.