Tổ nghề gốm ở Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng: truyền thuyết ba vị học nghề và nếp giỗ tổ làng gốm
Trả lời ngắn: Theo truyền thuyết lưu truyền ở các làng gốm Bắc Bộ, ba vị khoa bảng đi sứ phương Bắc đã học được nghề gốm và mang về dạy cho quê mình: Hứa Vĩnh Kiều ở Bát Tràng, Đào Trí Tiến ở Thổ Hà và Lưu Phong Tú ở Phù Lãng. Các làng tôn những vị này làm tổ nghề, thờ ở đình, đền và tổ chức giỗ tổ hằng năm. Mỗi làng có dị bản riêng, nên khi tìm hiểu nên nghe thêm người trong làng kể.
Gốm Việt có lịch sử rất dài, từ gốm thời tiền sử tới gốm men thời Lý, Trần. Nhưng khi nói về tổ nghề gốm, các làng Bắc Bộ thường nhắc một câu chuyện chung về ba vị đi sứ học nghề.
Bài này kể lại truyền thuyết đó, giải thích nếp thờ tổ ở làng gốm, và gợi vài điều nên biết khi tham quan, mua gốm, dùng gốm trong gia đình.
Truyền thuyết ba vị học nghề gốm
Câu chuyện phổ biến kể rằng có ba vị khoa bảng nhân đi sứ đã học được kỹ thuật làm gốm, khi về chia nhau truyền nghề cho ba làng. Mỗi làng vì thế có một phong cách gốm riêng.
Đây là truyền thuyết, niên đại và chi tiết khác nhau giữa các nguồn. Giới nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nghề gốm ở vùng này có thể đã có từ trước. Giá trị của câu chuyện nằm ở lòng biết ơn người truyền nghề.
Bát Tràng: làng gốm bên sông Hồng
Bát Tràng nổi tiếng với gốm men lam, men rạn, đồ thờ và đồ gia dụng. Làng có đình, có nơi thờ tổ nghề, và nhiều dòng họ làm gốm lâu đời.
Ngày nay Bát Tràng vừa là làng nghề vừa là điểm du lịch, có chợ gốm, có xưởng cho khách tự nặn thử. Đây là nơi dễ nhất để trẻ em làm quen với nghề gốm.
Thổ Hà: làng gốm sành bên sông Cầu
Thổ Hà nổi tiếng với gốm sành nâu, chum vại, tiểu sành. Làng còn giữ được nhiều nhà cổ, đình cổ với kiến trúc đẹp.
Nghề gốm ở Thổ Hà có thời kỳ thịnh vượng rồi suy giảm. Nhiều gia đình chuyển sang nghề khác, nhưng ký ức về tổ nghề và các lò gốm cũ vẫn được giữ.
Phù Lãng: gốm men da lươn
Phù Lãng nổi tiếng với gốm men da lươn, màu vàng nâu, dáng mộc mạc. Nhiều nghệ nhân Phù Lãng làm gốm mỹ thuật, tranh gốm, được người chơi gốm yêu thích.
Làng giữ được nét quê mộc mạc, phù hợp cho ai muốn tìm hiểu nghề gốm theo cách chậm rãi, ít ồn ào.
Nơi thờ tổ nghề ở làng gốm
Tổ nghề gốm thường được thờ ở đình làng hoặc một ngôi đền, miếu riêng. Trong ngày giỗ tổ, người làm gốm dâng hương, có nơi dâng cả sản phẩm gốm đẹp nhất của năm.
Một số làng còn giữ sắc phong, bia đá ghi công tổ nghề. Đây là tư liệu quý cho người nghiên cứu lịch sử nghề.
Ngày giỗ tổ và hội làng gốm
Ngày giỗ tổ ở mỗi làng khác nhau, thường theo âm lịch và gắn với hội làng. Dịp này có tế lễ, rước, các trò chơi dân gian và đôi khi có thi tay nghề.
Nếu muốn dự, nên hỏi trước ngày tháng cụ thể ở ban quản lý di tích hay ủy ban xã, vì lịch có thể thay đổi theo năm.
Nghề gốm và lời dạy về chữ tín
Người thợ gốm xưa có câu nói về việc giữ uy tín lò: một mẻ hỏng thì đập bỏ chứ không bán cho khách. Làm vậy là giữ tiếng cho làng, cho tổ nghề.
Tinh thần ấy vẫn đáng giữ hôm nay: bán hàng đúng chất lượng, nói rõ hàng thủ công hay hàng công nghiệp, không đánh tráo xuất xứ.
Tham quan làng gốm cho trọn
Nên đi vào ngày thường, sáng sớm, để thấy xưởng làm việc thật. Hỏi chủ xưởng trước khi vào khu lò, vì lò nung rất nóng và nguy hiểm.
Trẻ nhỏ cần được giữ tay khi đi qua khu đặt hàng gốm, tránh va đổ gây vỡ và đứt tay. Mang nước uống, mũ nón khi đi trời nắng.
Mua gốm: phân biệt gốm thủ công và hàng công nghiệp
Gốm thủ công thường có độ dày không đều tuyệt đối, đáy có dấu vết tay thợ, men có sắc độ riêng. Hàng công nghiệp đều tăm tắp, giá rẻ hơn.
Cả hai loại đều có chỗ dùng. Điều quan trọng là người bán nói thật để người mua chọn đúng nhu cầu và đúng giá.
Dùng gốm đựng đồ ăn: lưu ý men an toàn
Một số loại men, nhất là men màu rực, men trang trí, có thể chứa kim loại nặng nếu không đạt chuẩn. Đồ gốm trang trí không nên dùng đựng đồ ăn, nhất là đồ chua, nóng.
Khi mua đồ gốm để ăn uống, nên hỏi rõ men dùng cho thực phẩm, ưu tiên cơ sở có công bố chất lượng.
Gốm trong đồ thờ của người Việt
Bát hương, lọ hoa, đĩa quả, chân nến bằng gốm men lam là đồ thờ quen thuộc của nhiều gia đình. Bát Tràng là nơi cung cấp phần lớn đồ thờ gốm.
Khi chọn đồ thờ gốm, nên chọn men đều, không rạn nứt ở đáy, cầm chắc tay. Đồ thờ không cần to, cần cân đối với bàn thờ.
Giữ nghề gốm cho thế hệ sau
Nhiều làng gốm đối mặt với chuyện con cháu không muốn theo nghề, ô nhiễm lò nung, cạnh tranh hàng rẻ. Các làng đang chuyển sang lò gas, lò điện để giảm khói bụi.
Ủng hộ gốm thủ công, đưa con đi trải nghiệm làm gốm, mua sản phẩm của nghệ nhân là cách người ngoài nghề góp phần giữ nghề.
Gốm mỹ thuật và tranh gốm hôm nay
Bên cạnh đồ gia dụng, nhiều nghệ nhân làng gốm chuyển sang làm gốm mỹ thuật: bình, tượng, tranh gốm ghép mảnh. Những sản phẩm này mang dấu ấn cá nhân, giá trị nằm ở ý tưởng và tay nghề.
Con đường tranh gốm ven sông Hồng ở Hà Nội là một ví dụ đưa gốm ra không gian công cộng. Nghề gốm vì thế không chỉ sống ở làng mà còn ở giữa phố.
Bảo quản đồ gốm trong nhà
Đồ gốm sợ va đập và sốc nhiệt. Không đổ nước sôi vào bình đang lạnh, không đặt bình gốm sát mép kệ, nhất là nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi.
Lau bằng khăn mềm ẩm, tránh chất tẩy mạnh làm mờ men. Đồ gốm cổ, có giá trị nên đặt trong tủ kính, tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày.
Dạy trẻ về tổ nghề gốm
Một buổi nặn gốm ở làng nghề là cơ hội kể cho trẻ câu chuyện ba vị học nghề và lòng biết ơn người đi trước. Trẻ nhớ lâu khi vừa nghe vừa tự tay làm.
Sản phẩm trẻ tự nặn có thể mang về làm kỷ niệm, nhắc con về giá trị của lao động thủ công.
Tóm lại
Tổ nghề gốm ở các làng Bắc Bộ gắn với truyền thuyết ba vị khoa bảng học nghề gốm, được thờ phụng và tưởng nhớ qua ngày giỗ tổ. Mỗi làng giữ một phong cách gốm riêng.
Tìm hiểu tổ nghề gốm là tìm hiểu lòng biết ơn, chữ tín và sự sáng tạo của người thợ Việt. Khi mua và dùng gốm, nhớ chú ý men an toàn và ủng hộ hàng thủ công thật.
Gia đình cần đĩa bày quả, đĩa trang trí cho bàn thờ hay phòng khách có thể tham khảo các mẫu đĩa tại Thế Giới Phong Thủy, chọn kích thước cân đối với không gian bày.