Thờ tổ nghề là gì: tín ngưỡng nghề nghiệp của người Việt và ngày giỗ tổ ở các làng nghề
Trả lời ngắn: Thờ tổ nghề là tục tôn kính người được coi là đã sáng lập hoặc truyền dạy một nghề cho làng, phường hay cộng đồng. Mỗi nghề có tổ riêng, có ngày giỗ tổ, có nơi thờ ở đình, đền hay nhà thờ tổ. Tục này thể hiện lòng biết ơn người đi trước, gắn kết người cùng nghề và giữ uy tín của nghề qua nhiều thế hệ.
Câu "uống nước nhớ nguồn" có lẽ được thể hiện rõ nhất ở các làng nghề. Người thợ gốm, thợ mộc, thợ thêu, người hát đều có ngày tưởng nhớ người đã mở ra cái nghề nuôi sống mình và cả làng.
Bài này mở đầu chuyên mục thờ tổ nghề: tổ nghề là ai, vì sao có tục này, giỗ tổ diễn ra thế nào, và giữ nếp này ra sao trong một xưởng nhỏ, một cửa hàng hay một doanh nghiệp hôm nay.
Tổ nghề là ai
Tổ nghề là người được tin là đã sáng tạo ra nghề, mang nghề từ nơi khác về hoặc truyền dạy nghề đầu tiên cho một cộng đồng. Có tổ nghề là nhân vật lịch sử có tên tuổi, có tổ nghề là nhân vật truyền thuyết, cũng có nơi chỉ gọi chung là "tổ sư".
Một nghề có thể có nhiều tổ ở nhiều làng khác nhau, vì mỗi làng có câu chuyện riêng về người mang nghề về làng mình.
Tục thờ tổ nghề bắt nguồn từ đâu
Tục này gắn với nền văn hóa làng xã và đạo lý biết ơn. Khi một nghề nuôi sống cả làng, người ta dựng nơi thờ người đã mang nghề đến, như thờ một vị thần bảo hộ.
Nhiều nơi tổ nghề được thờ ngay ở đình làng như một Thành hoàng. Nơi khác dựng đền, miếu hay nhà thờ tổ riêng của phường nghề.
Phường nghề và hội nghề ngày xưa
Ở các đô thị cũ như Thăng Long, người cùng nghề thường sống tập trung theo phường, phố: phố Hàng Bạc, Hàng Thiếc, Hàng Đồng. Mỗi phường có nơi thờ tổ và quy ước riêng về truyền nghề, giữ bí quyết.
Hội nghề vừa là nơi tưởng nhớ tổ, vừa là nơi người cùng nghề bàn chuyện giá cả, giúp đỡ nhau, giữ chất lượng sản phẩm.
Ngày giỗ tổ nghề diễn ra thế nào
Ngày giỗ tổ thường có lễ dâng hương, tế lễ ở nơi thờ, đọc văn tế ca ngợi công đức tổ. Sau lễ là bữa cơm chung của người cùng nghề, có nơi kèm hội thi tay nghề.
Ngày giỗ tổ của mỗi nghề, mỗi làng có thể khác nhau, thường tính theo âm lịch. Muốn biết chính xác, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc các cụ trong làng.
Ý nghĩa của thờ tổ nghề với người làm nghề
Thứ nhất là lòng biết ơn. Thứ hai là sự gắn kết: ngày giỗ tổ là dịp người trong nghề gặp nhau. Thứ ba là giữ uy tín: ai làm hàng kém, gian dối bị coi là làm xấu mặt tổ nghề.
Ở góc nhìn này, thờ tổ nghề là một dạng đạo đức nghề nghiệp được truyền bằng nghi lễ và câu chuyện.
Truyền nghề và giữ bí quyết
Xưa kia nhiều nghề có lệ truyền nghề cho con trai, giữ bí quyết trong dòng họ, có nơi kiêng truyền nghề cho con gái vì sợ đem bí quyết sang làng khác khi đi lấy chồng.
Ngày nay nhiều lệ cũ đã thay đổi. Con gái cũng làm nghề, cũng giữ nghề. Việc truyền nghề rộng hơn giúp nghề không bị mai một.
Những nghề có tục thờ tổ phổ biến
Gốm, mộc, đúc đồng, kim hoàn, thêu, dệt, rèn, làm giấy, làm nón, nghề hát, nghề y cổ truyền: hầu hết đều có tổ nghề được thờ ở đâu đó trên đất Việt.
Các bài tiếp theo trong chuyên mục sẽ đi vào từng nghề với câu chuyện riêng, kèm ghi chú chỗ nào là truyền thuyết, chỗ nào có ghi chép.
Truyền thuyết và lịch sử: đọc cho tỉnh táo
Nhiều câu chuyện về tổ nghề là truyền thuyết, được kể lại qua nhiều đời với các chi tiết khác nhau. Có tổ nghề có ghi chép trong sử, có bia đá, có sắc phong.
Khi tìm hiểu, nên coi truyền thuyết là di sản văn hóa đáng quý, đồng thời phân biệt với sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Hai thứ đều có giá trị, chỉ là khác nhau.
Nhà thờ tổ ở làng nghề: đến thăm thế nào cho phải
Nhiều làng nghề nổi tiếng có nhà thờ tổ mở cửa cho khách tham quan. Khi đến, nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh.
Nếu muốn thắp hương, có thể dâng lễ nhỏ như hoa, quả, hương. Đóng góp công đức nên bỏ vào hòm có ghi rõ, nhận biên nhận nếu có.
Thờ tổ nghề trong cửa hàng, xưởng nhỏ hôm nay
Một số xưởng mộc, tiệm may, đoàn nghệ thuật vẫn đặt ban thờ tổ nghề trong nơi làm việc. Ban thờ thường nhỏ, đặt ở chỗ cao, sạch, có bát hương, đèn, hoa quả.
Nơi có nhiều vật liệu dễ cháy như gỗ, vải, sơn cần đặc biệt cẩn thận với hương nến. Có thể dùng đèn điện thay đèn dầu, hương ngắn, đặt bình chữa cháy gần ban thờ.
Giỗ tổ trong doanh nghiệp hiện đại
Một số công ty, hiệp hội ngành nghề tổ chức ngày giỗ tổ như dịp gặp mặt, vinh danh người có tay nghề giỏi, kể lại lịch sử nghề cho thế hệ trẻ.
Đây là cách hay để xây dựng văn hóa nghề nghiệp. Không cần nghi lễ phức tạp; một buổi lễ ngắn, trang trọng và ý nghĩa đã đủ.
Thờ tổ nghề khác thờ Thần Tài ở đâu
Thần Tài là vị thần cầu tài lộc, thờ chung cho mọi nghề buôn bán. Tổ nghề là người cụ thể gắn với một nghề cụ thể, thờ để tri ân và giữ nếp nghề. Vì vậy một xưởng có thể có cả ban Thần Tài lẫn ban thờ tổ, mỗi ban một ý nghĩa.
Khi đặt cả hai, nên tách riêng, không bày lẫn tượng. Lễ vật ngày giỗ tổ thường trang trọng hơn ngày thường, nhưng không cần cầu kỳ.
Giữ nếp thờ tổ mà không áp lực
Người làm nghề không bắt buộc phải lập ban thờ tổ. Điều cốt lõi của tục này là tinh thần: biết ơn người đi trước, làm nghề tử tế, truyền nghề cho người sau.
Một người thợ tận tâm, không làm hàng giả, sẵn sàng chỉ bảo người mới vào nghề là đã giữ được tinh thần thờ tổ nghề đẹp nhất.
Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương: tổ chung của cả dân tộc
Ở tầm cao hơn, người Việt có Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mười tháng Ba âm lịch, tưởng nhớ các Vua Hùng dựng nước. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể.
Từ tổ của một nghề tới tổ của cả dân tộc, cùng chung một tinh thần: uống nước nhớ nguồn.
Tóm lại
Thờ tổ nghề là tín ngưỡng nghề nghiệp đặc sắc của người Việt, thể hiện lòng biết ơn, sự gắn kết và đạo đức nghề nghiệp. Mỗi làng nghề có tổ, có ngày giỗ và câu chuyện riêng.
Giữ nếp này hôm nay có thể giản dị: một ban thờ nhỏ an toàn trong xưởng, một ngày gặp mặt người cùng nghề, và quan trọng nhất là làm nghề tử tế.
Xưởng, cửa hàng muốn đặt một món đồ nhỏ mang ý cầu may trong ngày giỗ tổ hay khai trương có thể xem vật phẩm may mắn tại Thế Giới Phong Thủy, chọn món gọn, không vướng chỗ làm việc.