Tổ nghề đúc đồng và kim hoàn: truyền thuyết Thiền sư Minh Không, phường đúc xưa và nếp thờ tổ thợ bạc
Trả lời ngắn: Nghề đúc đồng ở Việt Nam gắn với truyền thuyết Thiền sư Minh Không thời Lý, người được nhiều làng đúc tôn làm tổ nghề. Nghề kim hoàn, chạm bạc cũng có các vị tổ riêng tùy làng, và phố Hàng Bạc ở Hà Nội từng là nơi tụ họp của thợ bạc với đình thờ tổ. Tìm hiểu tổ nghề kim loại là tìm hiểu một dòng nghề thủ công giàu kỹ thuật, đòi hỏi chữ tín rất cao.
Chuông chùa, tượng đồng, lư hương, nhẫn bạc: những sản phẩm này đều đi qua tay thợ nấu kim loại. Trong làng nghề, người ta vẫn kể về các vị tổ đã mở nghề, truyền bí quyết pha kim loại, giữ khuôn.
Bài này đi qua truyền thuyết về tổ nghề đúc đồng, câu chuyện phường thợ bạc, nếp giỗ tổ, và những điều người làm nghề, người mua hàng nên biết hôm nay. Phần truyền thuyết được ghi rõ là truyền thuyết.
Truyền thuyết Thiền sư Minh Không
Theo truyền thuyết dân gian, Thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý có tài chữa bệnh, giỏi thuật, và được tôn là tổ nghề đúc đồng. Có câu chuyện kể ngài sang phương Bắc xin đồng rồi mang về đúc những bảo vật lớn.
Đây là truyền thuyết với nhiều dị bản, có chỗ lẫn với các nhân vật khác như Thiền sư Không Lộ. Người đọc nên coi đây là di sản văn hóa dân gian, không phải sự kiện đã được sử học khẳng định đầy đủ.
Tứ đại khí và ký ức về nghề đúc thời Lý Trần
Sử sách và truyền thuyết nhắc tới "An Nam tứ đại khí", bốn công trình lớn bằng đồng như tượng Phật, chuông lớn, vạc đồng, tháp. Phần lớn các công trình này không còn tồn tại.
Dù vậy, câu chuyện về tứ đại khí cho thấy nghề đúc đồng đã đạt trình độ cao từ rất sớm, và là niềm tự hào của các làng đúc.
Các làng đúc đồng và nếp thờ tổ
Nhiều làng đúc đồng ở Bắc Bộ và miền Trung thờ tổ nghề ở đình, đền. Ngày giỗ tổ thường có lễ dâng hương, có nơi trưng bày sản phẩm đẹp nhất của năm.
Ở Huế, nghề đúc đồng gắn với các công trình cung đình thời Nguyễn như cửu đỉnh, súng thần công, chuông lớn. Phường đúc vẫn còn tên gọi và nghề đến hôm nay.
Nghề kim hoàn và phố Hàng Bạc
Phố Hàng Bạc ở Hà Nội từng là nơi tập trung thợ bạc, thợ kim hoàn và các cửa hàng đổi bạc. Trên phố có đình thờ tổ nghề kim hoàn, nơi thợ bạc tụ họp ngày giỗ tổ.
Câu chuyện về tổ nghề kim hoàn có nhiều dị bản, gắn với các làng có nghề chạm bạc, đúc bạc lâu đời. Khi tìm hiểu, nên đọc tư liệu của ban quản lý di tích và nghe người trong nghề kể.
Bí quyết nghề và lệ truyền nghề
Nghề đúc đồng, kim hoàn có nhiều bí quyết về tỷ lệ pha kim loại, cách làm khuôn, cách hoàn thiện bề mặt. Xưa kia bí quyết được giữ kín trong dòng họ, phường nghề.
Lễ nhận học trò có thắp hương báo tổ, người học hứa giữ bí quyết và giữ chữ tín. Đó là cách nghề tự bảo vệ chất lượng và uy tín.
Lễ đổ khuôn và chuyện kiêng kỵ
Đổ đồng vào khuôn là lúc quan trọng nhất của mẻ đúc. Nhiều làng có lễ cúng trước khi đổ, kiêng người lạ vào khu lò, giữ yên lặng.
Nhiều kiêng kỵ thực chất là để giữ an toàn: kim loại nóng chảy rất nguy hiểm, người không có kinh nghiệm đứng gần có thể bị bỏng nặng. Giữ trật tự lúc đổ khuôn là giữ mạng người.
An toàn trong nghề nấu kim loại
Nghề đúc có nguy cơ bỏng, khói kim loại, bụi khuôn. Người thợ cần quần áo bảo hộ, găng tay chịu nhiệt, kính mắt, khẩu trang phù hợp và khu làm việc thông gió.
Không để trẻ em vào khu lò. Làng nghề nên bố trí khu sản xuất xa khu dân cư để giảm khói bụi và nguy cơ cháy.
Chữ tín của thợ bạc
Thợ bạc, thợ vàng làm việc với vật liệu quý, nên chữ tín là sống còn. Pha trộn sai tuổi vàng, bạc, cân thiếu là những gian lận làm mất uy tín cả phường nghề.
Người mua nên chọn cửa hàng ghi rõ tuổi vàng bạc, trọng lượng trên hóa đơn, và hỏi chính sách thu đổi. Người thợ giữ chữ tín là giữ tiếng cho tổ nghề.
Đồ thờ bằng đồng: phân biệt chất liệu
Lư hương, chân nến, hạc thờ bằng đồng có nhiều loại: đồng đúc đặc, đúc rỗng, đồng mỏng gò, hoặc kim loại khác mạ màu đồng. Giá trị và độ bền rất khác nhau.
Khi mua, nên hỏi rõ chất liệu, cầm thử độ nặng, xem đáy và mặt trong. Người bán tử tế sẽ nói thật loại hàng.
Lau chùi đồ đồng thờ cúng
Đồ đồng để lâu bị xỉn màu do oxy hóa. Có thể lau bằng khăn mềm, dung dịch chuyên dụng cho đồng, rồi lau khô.
Tránh dùng giấy nhám hay chất mài thô làm trầy lớp hoàn thiện. Đồ đồng giả cổ, phủ sơn mài thì chỉ lau nhẹ, không đánh bóng.
Bạc cho trẻ em và chuyện "bạc giải cảm"
Nhiều gia đình đeo lắc bạc cho trẻ, có người tin bạc giúp giải cảm, phát hiện độc. Đây là quan niệm dân gian chưa được chứng minh.
Khi cho trẻ đeo, chọn lắc không có chuông nhỏ dễ rơi, mép trơn không cào da, kích cỡ vừa không siết chặt. Trẻ sốt cao vẫn cần đưa đi khám.
Giữ nghề kim loại thủ công hôm nay
Hàng công nghiệp giá rẻ cạnh tranh mạnh với hàng thủ công. Nhiều làng đúc, làng bạc chuyển sang làm sản phẩm mỹ thuật, đồ lưu niệm, đồ thờ cao cấp.
Ủng hộ hàng thủ công thật, trả đúng giá cho tay nghề là cách người mua góp phần giữ nghề.
Chuông chùa: sản phẩm tiêu biểu của nghề đúc
Chuông đồng là sản phẩm khó nhất của nghề đúc, vì phải đạt cả độ bền lẫn âm thanh. Người thợ phải tính độ dày thành chuông, tỷ lệ kim loại, cách làm khuôn để tiếng chuông vang, ngân dài mà không rè.
Lễ đúc chuông ở chùa thường được tổ chức trang trọng, có nhà sư và phật tử chứng kiến. Đó cũng là dịp người thợ thể hiện tay nghề và lòng kính tổ nghề.
Ngày giỗ tổ của làng đúc và làng bạc
Mỗi làng đúc, làng bạc giữ ngày giỗ tổ riêng theo âm lịch, thường gắn với hội làng. Ngày giỗ có tế lễ, người trong nghề về đông đủ, có nơi tổ chức thi tay nghề.
Muốn biết ngày cụ thể, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc người cao tuổi trong làng, vì lịch có thể khác nhau giữa các làng cùng nghề.
Dẫn trẻ đi xem làng đúc
Một số làng đúc mở cửa cho khách tham quan, xem thợ làm khuôn, đổ đồng. Đây là bài học sống động về khoa học và lịch sử.
Khi đi cùng trẻ, giữ khoảng cách an toàn với lò, nghe theo hướng dẫn của chủ xưởng, không chạm vào sản phẩm vừa đổ.
Tóm lại
Tổ nghề đúc đồng gắn với truyền thuyết Thiền sư Minh Không, nghề kim hoàn có các vị tổ và đình thờ ở phố Hàng Bạc. Cả hai nghề đều coi trọng bí quyết và chữ tín.
Giữ nếp tổ nghề kim loại hôm nay là giữ an toàn lao động, giữ chất lượng thật, và ủng hộ sản phẩm thủ công có giá trị.
Gia đình đang tìm đồ đồng để thờ cúng hay trang trí có thể xem các sản phẩm đồ đồng tại Thế Giới Phong Thủy, hỏi rõ chất liệu và trọng lượng trước khi chọn.