Giỗ tổ sân khấu: tổ nghiệp của nghề hát và ngày hội của nghệ sĩ Việt Nam
Trả lời ngắn: Giới sân khấu Việt Nam có tục thờ tổ nghiệp, vị tổ của nghề hát, và tổ chức giỗ tổ hằng năm. Theo lệ phổ biến, giỗ tổ sân khấu diễn ra vào ngày mười hai tháng Tám âm lịch, nghệ sĩ các loại hình như cải lương, hát bội, chèo, kịch cùng dâng hương, gặp gỡ, diễn trích đoạn. Đây là dịp tri ân người đi trước, gắn kết các thế hệ nghệ sĩ và giữ đạo đức nghề.
Trong cánh gà của nhiều đoàn hát, có một bàn thờ nhỏ thờ tổ nghiệp. Trước giờ diễn, nghệ sĩ thắp hương, khấn mong buổi diễn suôn sẻ. Với họ, tổ nghiệp là người chứng giám cho tâm huyết với nghề.
Bài này kể về tổ nghiệp, ngày giỗ tổ sân khấu, những nghi thức quen thuộc và những kiêng kỵ hậu trường, cùng ý nghĩa của tục này với nghề hát hôm nay.
Tổ nghiệp là ai
Giới sân khấu gọi vị tổ của nghề là tổ nghiệp. Về danh tính, có nhiều cách kể khác nhau tùy loại hình và vùng miền, có nơi gắn với các truyền thuyết từ sân khấu Trung Hoa, có nơi thờ chung không nêu tên cụ thể.
Điều quan trọng với người trong nghề không phải là tên tuổi chính xác, mà là việc có một nơi để gửi lòng biết ơn và tự nhắc mình giữ đạo đức nghề.
Ngày giỗ tổ sân khấu
Theo lệ được nhiều đoàn và nghệ sĩ giữ, giỗ tổ sân khấu diễn ra ngày mười hai tháng Tám âm lịch. Ở một số loại hình, đơn vị hay địa phương có thể có ngày giỗ tổ riêng.
Trong những năm gần đây, nhiều hội, đoàn tổ chức giỗ tổ quy mô lớn, mời nghệ sĩ lão thành, thăm hỏi nghệ sĩ có hoàn cảnh khó khăn.
Nghi thức trong ngày giỗ tổ
Ngày giỗ tổ thường bắt đầu bằng lễ dâng hương, đọc văn tế hoặc lời tri ân. Sau đó là phần gặp mặt, diễn trích đoạn, tưởng nhớ các nghệ sĩ đã khuất.
Nhiều nơi còn tổ chức trao học bổng, trao quà cho nghệ sĩ lớn tuổi, thể hiện tinh thần tương thân tương ái của giới nghề.
Bàn thờ tổ trong hậu trường
Nhiều đoàn hát đặt bàn thờ tổ ở hậu trường, nơi nghệ sĩ hóa trang. Trước mỗi suất diễn, nghệ sĩ thắp hương, cầu cho buổi diễn trọn vẹn.
Hậu trường thường chật, nhiều vải, phông màn, mỹ phẩm dễ cháy. Hương nến cần đặt chỗ an toàn, có người trông, tốt nhất dùng đèn điện và hương ngắn.
Những kiêng kỵ hậu trường
Giới sân khấu có một số kiêng kỵ được truyền miệng như không ngồi lên rương đồ diễn, giữ trang phục, mão mũ cẩn thận, giữ lời ăn tiếng nói ở hậu trường.
Nhiều kiêng kỵ thực chất là cách giữ gìn đạo cụ quý, giữ không khí làm việc nghiêm túc. Hiểu như vậy sẽ thấy chúng có lý chứ không chỉ là mê tín.
Hát bội, cải lương, chèo: mỗi loại hình một nếp
Hát bội có lịch sử lâu đời ở miền Trung và miền Nam, cải lương hình thành ở Nam Bộ, chèo gắn với làng quê Bắc Bộ. Mỗi loại hình có những nghi thức và kiêng kỵ riêng.
Giỗ tổ là dịp hiếm hoi nghệ sĩ các loại hình gặp nhau, giao lưu, học hỏi lẫn nhau.
Tổ nghề hát và chuyện truyền nghề
Ngày xưa, người học hát phải theo thầy, theo gánh hát nhiều năm. Lễ nhận đệ tử thường có thắp hương báo tổ, thầy dạy cả nghề lẫn cách làm người.
Ngày nay việc học được đào tạo ở trường nghệ thuật, nhưng mối quan hệ thầy trò và lòng biết ơn tổ nghề vẫn được nhiều nghệ sĩ giữ.
Ý nghĩa của giỗ tổ với nghệ sĩ hôm nay
Nghề sân khấu truyền thống gặp nhiều khó khăn khi khán giả giảm. Giỗ tổ trở thành dịp nhắc nhau giữ nghề, tìm cách làm mới để kéo khán giả trẻ.
Đó cũng là dịp tôn vinh những nghệ sĩ đã cống hiến cả đời, để thế hệ sau biết ơn và tiếp bước.
Khán giả có thể tham dự giỗ tổ không
Một số buổi giỗ tổ có phần biểu diễn mở cho khán giả. Đây là dịp hiếm để xem nhiều nghệ sĩ cùng diễn, nghe chuyện nghề.
Khi tham dự, nên giữ trật tự, tôn trọng phần nghi lễ, chỉ chụp ảnh khi được phép.
Đạo đức nghề hát qua lời dạy của các thế hệ
Lời dạy thường được nhắc là nghệ sĩ phải tôn trọng khán giả, tôn trọng bạn diễn, không bỏ suất diễn, không coi thường vai nhỏ. Có câu nói quen thuộc trong giới: không có vai nhỏ, chỉ có diễn viên nhỏ.
Thờ tổ nghiệp vì thế là nhắc nhau sống và làm nghề tử tế, đúng như lòng mong của người đi trước.
Giữ an toàn cho sân khấu và hậu trường
Sân khấu có đèn công suất lớn, dây điện, phông màn dễ cháy. Bàn thờ tổ với hương nến cần được bố trí xa những thứ này.
Đoàn hát nên có quy trình phòng cháy, bình chữa cháy ở hậu trường, lối thoát hiểm thông thoáng. An toàn của nghệ sĩ và khán giả luôn đặt lên trước.
Giỗ tổ và việc chăm lo nghệ sĩ lớn tuổi
Nhiều nghệ sĩ lão thành sống khó khăn khi về già. Các buổi giỗ tổ thường đi kèm hoạt động quyên góp, thăm hỏi, hỗ trợ khám chữa bệnh.
Đây là phần đẹp nhất của tục giỗ tổ: biến lòng biết ơn thành hành động cụ thể với người đang sống.
Những nghệ sĩ được nhắc tên trong ngày giỗ tổ
Trong lễ giỗ tổ, ban tổ chức thường đọc tên những nghệ sĩ đã khuất trong năm và những bậc tiền bối có công gây dựng các loại hình sân khấu. Phần tưởng niệm này giúp người trẻ biết nghề mình đang theo có một dòng chảy dài.
Nhiều nghệ sĩ trẻ kể rằng nghe tên các bậc thầy được xướng lên trong ngày giỗ tổ là lúc họ thấy rõ trách nhiệm giữ nghề nhất.
Lời khấn trong ngày giỗ tổ
Lời khấn giỗ tổ thường đơn giản: kính cáo tổ nghiệp, báo cáo một năm hoạt động của đoàn, tri ân người đi trước, cầu cho nghề hưng thịnh và anh em trong nghề bình an. Mỗi đoàn có thể có bài văn tế riêng.
Phần lời khấn không cần cầu kỳ. Điều quan trọng là sự thành tâm và cam kết giữ nghề cho tử tế trong năm tới.
Giới thiệu nghề hát cho trẻ em
Dẫn trẻ đi xem một vở chèo, một trích đoạn cải lương là cách giúp trẻ hiểu văn hóa truyền thống. Có thể kể cho trẻ nghe về tục thờ tổ nghề như một câu chuyện về lòng biết ơn.
Nhiều nhà hát có suất diễn dành cho thiếu nhi, nên chọn những buổi diễn ngắn, phù hợp sức chú ý của trẻ.
Tóm lại
Giỗ tổ sân khấu là dịp giới nghệ sĩ tri ân tổ nghiệp, gắn kết các thế hệ và giữ đạo đức nghề. Theo lệ phổ biến, ngày giỗ tổ là mười hai tháng Tám âm lịch.
Giữ nếp thờ tổ trong hậu trường cần đi cùng an toàn phòng cháy. Và tinh thần cốt lõi vẫn là làm nghề tử tế, tôn trọng khán giả và chăm lo người đi trước.
Đoàn hát, nhà hát muốn tìm một món quà trang trọng tặng nghệ sĩ lão thành trong ngày giỗ tổ có thể xem gậy như ý tại Thế Giới Phong Thủy, chọn kích thước vừa để đặt trang trí.