Tổ nghề mộc Lỗ Ban: vì sao thợ mộc Việt thờ ông, chuyện thước Lỗ Ban và nếp giỗ tổ của làng mộc
Trả lời ngắn: Lỗ Ban, còn gọi là Công Thâu Ban, là người thợ thời Xuân Thu ở Trung Hoa, nổi tiếng giỏi chế tạo dụng cụ và công trình. Thợ mộc ở nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, tôn ông làm tổ nghề. Chiếc thước Lỗ Ban với các cung tốt xấu vẫn được thợ làm nhà, làm đồ thờ dùng tới nay. Bên cạnh Lỗ Ban, nhiều làng mộc Việt còn thờ tổ nghề riêng của làng mình.
Hỏi một người thợ mộc lâu năm ai là tổ nghề, nhiều người sẽ nhắc tới Lỗ Ban. Chiếc thước dây in chữ đỏ đen mà thợ dùng đo cửa, đo bàn thờ cũng mang tên ông.
Bài này kể lại chuyện Lỗ Ban, giải thích thước Lỗ Ban dưới góc dân gian và góc thực tế, rồi nói về nếp thờ tổ của các làng mộc Việt Nam và những điều người thợ hôm nay nên giữ.
Lỗ Ban là ai
Theo sử sách và truyền thuyết Trung Hoa, Lỗ Ban sống ở nước Lỗ thời Xuân Thu, giỏi làm đồ gỗ, thiết kế công cụ và công trình. Nhiều dụng cụ của thợ mộc được truyền tụng là do ông sáng chế, dù phần lớn là truyền thuyết.
Hình tượng Lỗ Ban vì thế trở thành biểu tượng của sự khéo tay và sáng tạo trong nghề mộc, nghề xây dựng ở nhiều nước Đông Á. Người Việt tiếp nhận hình tượng này qua giao lưu văn hóa lâu đời.
Vì sao thợ mộc Việt thờ Lỗ Ban
Nghề mộc Việt có quan hệ gần gũi với nghề mộc Trung Hoa về kỹ thuật và thuật ngữ. Khi tôn một vị tổ chung cho nghề, nhiều phường thợ chọn Lỗ Ban vì danh tiếng của ông.
Ở một số nơi, thợ mộc thờ Lỗ Ban như tổ sư chung, đồng thời thờ thêm vị tổ của làng mình. Hai lớp thờ phụng này song song, không loại trừ nhau.
Thước Lỗ Ban là gì
Thước Lỗ Ban là loại thước chia thành các cung, mỗi cung mang một chữ tốt hoặc xấu như tài, bệnh, ly, nghĩa, quan, kiếp, hại, bản. Thợ dùng để chọn kích thước cửa, bàn thờ, giường, tủ sao cho rơi vào cung tốt.
Có nhiều loại thước Lỗ Ban với chiều dài chu kỳ khác nhau, dùng cho các việc khác nhau như đo khối xây dựng, đo cửa, đo đồ thờ. Mỗi loại cho kết quả khác, nên cần dùng đúng loại cho đúng việc.
Dùng thước Lỗ Ban thế nào cho vừa
Với người tin, chọn kích thước rơi vào cung tốt giúp an tâm. Cách làm hợp lý là đặt yêu cầu công năng trước: cửa đủ rộng cho người và đồ đi qua, bàn thờ vừa không gian, rồi mới tinh chỉnh vài phân để rơi vào cung tốt.
Không nên vì cung tốt mà làm cửa quá hẹp, lối đi quá chật, hay kệ quá cao không an toàn. Một cánh cửa thoát hiểm đủ rộng quan trọng hơn mọi con số.
Nghề mộc ở các làng Việt
Việt Nam có nhiều làng mộc lâu đời, nổi tiếng về đồ gỗ mỹ nghệ, đồ thờ, nhà gỗ truyền thống. Mỗi làng có phong cách chạm khắc, kỹ thuật lắp mộng riêng.
Nhiều làng mộc giữ ngày giỗ tổ nghề, có nơi thờ tổ ở đình làng. Ngày giỗ tổ là dịp người thợ trong làng gặp nhau, các thợ cả được kính trọng.
Thợ cả và nếp truyền nghề mộc
Trong nghề mộc xưa, thợ cả là người giỏi nhất, chỉ huy cả nhóm thợ dựng nhà. Người học nghề phải theo thầy nhiều năm, từ việc bào, đục, tới đọc bản vẽ, tính kèo cột.
Lễ nhận học trò, lễ ra nghề thường có thắp hương báo tổ. Đây là cách nhắc người học rằng nghề có nguồn gốc, có đạo đức phải giữ.
Lễ dựng nhà, cất nóc và chuyện báo tổ
Khi dựng nhà gỗ truyền thống, thợ thường làm lễ khi dựng cột cái, khi cất nóc, có thắp hương báo tổ nghề và cầu cho công trình an toàn.
Bên cạnh lễ, an toàn lao động là phần quan trọng nhất: giàn giáo chắc, dây an toàn khi làm trên cao, mũ bảo hộ. Báo tổ không thay được những biện pháp ấy.
Ban thờ tổ trong xưởng mộc: cẩn thận lửa
Xưởng mộc chứa nhiều gỗ, mùn cưa, sơn, dầu, rất dễ cháy. Nếu đặt ban thờ tổ trong xưởng, nên dùng đèn điện thay đèn dầu, hương ngắn, đặt xa khu chứa mùn cưa.
Mỗi xưởng nên có bình chữa cháy, quy định không hút thuốc, dọn mùn cưa thường xuyên. Tổ nghề nào cũng mong học trò làm việc an toàn.
Chữ tín trong nghề mộc
Người thợ mộc tử tế nói đúng loại gỗ, đúng độ ẩm, đúng cách hoàn thiện. Gian lận phổ biến là tráo gỗ rẻ sơn giả vân gỗ quý, hoặc dùng gỗ chưa sấy kỹ khiến đồ nứt, cong sau một mùa nồm.
Người mua nên hỏi rõ loại gỗ, xin ghi vào hóa đơn, kiểm tra mặt sau, mặt trong của đồ. Người thợ giữ chữ tín là người giữ tiếng cho tổ nghề.
Kỹ thuật mộng: niềm tự hào của thợ mộc Việt
Nhà gỗ truyền thống của người Việt có thể dựng mà không cần đinh, nhờ hệ thống mộng ngàm khéo léo giữa cột, kèo, xà. Đó là thành quả của nhiều thế hệ thợ, được truyền tay qua lời thầy dạy và việc làm thật.
Hiểu kỹ thuật mộng cũng giúp người mua đồ gỗ đánh giá chất lượng: mộng khít, chắc, không dùng keo che khuyết điểm là dấu hiệu của tay nghề tốt.
Gỗ quý và chuyện pháp lý
Một số loại gỗ quý thuộc danh mục được bảo vệ, việc khai thác, mua bán phải tuân theo quy định. Quy định thay đổi theo thời gian và cần được kiểm tra với cơ quan có thẩm quyền.
Người thợ và người mua nên hỏi rõ nguồn gốc gỗ, giấy tờ hợp lệ, tránh tiếp tay cho khai thác trái phép.
Đồ thờ bằng gỗ: tay nghề mộc trong đời sống tâm linh
Bàn thờ, khám thờ, hoành phi câu đối là những sản phẩm đòi hỏi tay nghề mộc cao. Thợ chạm phải hiểu ý nghĩa họa tiết như rồng, phượng, tùng, cúc, trúc, mai.
Khi đặt đồ thờ, nên chọn kích thước vừa với phòng thờ, hỏi kỹ về độ ẩm gỗ và cách bảo quản để đồ không nứt theo thời gian.
Lỗ Ban trong văn hóa đại chúng
Ở Trung Hoa có câu thành ngữ "múa rìu qua mắt thợ", gốc là "múa rìu trước cửa nhà Lỗ Ban", nói về việc khoe tài trước người giỏi hơn. Người Việt cũng dùng câu "múa rìu qua mắt thợ" với nghĩa tương tự.
Câu thành ngữ này cho thấy hình tượng Lỗ Ban đã đi vào ngôn ngữ đời thường, trở thành biểu tượng của bậc thầy tay nghề.
Giữ nghề mộc cho thế hệ sau
Máy móc giúp sản xuất nhanh, nhưng kỹ thuật lắp mộng, chạm khắc thủ công vẫn cần người giữ. Nhiều làng mộc mở lớp dạy nghề cho thanh niên, đưa thiết kế mới vào sản phẩm.
Người ngoài nghề có thể góp phần bằng cách ủng hộ đồ mộc thủ công chất lượng, trả giá xứng đáng cho tay nghề.
Tóm lại
Lỗ Ban là vị tổ được nhiều thợ mộc Việt tôn kính, gắn với chiếc thước Lỗ Ban quen thuộc. Bên cạnh đó, mỗi làng mộc còn giữ tổ nghề và ngày giỗ tổ riêng.
Giữ nếp tổ nghề mộc là giữ tay nghề, giữ chữ tín, giữ an toàn trong xưởng, và dùng thước Lỗ Ban vừa đủ để không đánh đổi công năng hay an toàn.
Thợ làm nhà, làm đồ thờ hay gia đình muốn tự đo kích thước cửa, bàn thờ có thể xem thước Lỗ Ban tại Thế Giới Phong Thủy, chọn đúng loại thước cho việc cần đo.