Lễ Katê của người Chăm: tưởng nhớ thần linh và vua Chăm trên tháp cổ, tham dự sao cho tôn trọng
Trả lời ngắn: Katê là lễ tưởng nhớ các vị thần và các vị vua Chăm được thần hóa, diễn ra trên tháp, ở làng và trong từng gia đình. Người ngoài cộng đồng có thể đến xem, nhưng cần nhớ đây là nghi lễ thiêng của người Chăm, không phải một buổi biểu diễn.
Mỗi năm vào tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch, những ngọn tháp gạch đỏ ở Ninh Thuận, Bình Thuận lại rộn ràng. Người Chăm từ khắp nơi trở về, mặc trang phục truyền thống, mang lễ vật lên tháp.
Lễ Katê là dịp quan trọng bậc nhất của cộng đồng Chăm theo đạo Bà-la-môn. Hiểu ý nghĩa của lễ sẽ giúp người ngoài tham dự với sự tôn trọng, không vô tình làm tổn thương niềm tin của chủ nhà.
Katê là gì
Katê là lễ hội tưởng nhớ các vị thần và các vị vua Chăm được tôn làm thần, như Po Klong Garai, Po Rome, Po Inư Nưgar. Người Chăm tin rằng các vị này che chở cho cộng đồng, cho mùa màng và cho sự bình an của từng gia đình.
Lễ diễn ra theo lịch Chăm, có ba phần nối tiếp nhau: lễ trên tháp, lễ ở làng và lễ trong gia đình. Mỗi phần có ý nghĩa riêng, cùng thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và thần linh.
Người Chăm Bà-la-môn và người Chăm Bàni
Cộng đồng Chăm ở Việt Nam có nhiều nhóm tôn giáo khác nhau. Lễ Katê chủ yếu là của người Chăm theo đạo Bà-la-môn. Người Chăm Bàni có lễ hội riêng của mình, như Ramưwan.
Phân biệt điều này giúp người ngoài hiểu rằng không phải người Chăm nào cũng ăn Katê, và tránh những câu hỏi gây khó xử. Văn hóa Chăm đa dạng, mỗi cộng đồng có nếp riêng cần được tôn trọng.
Lễ rước y phục lên tháp
Phần mở đầu của Katê là lễ rước y phục của các vị thần từ nơi người Raglai lưu giữ về tháp. Đoàn rước có chức sắc tôn giáo, nhạc lễ với trống Ginăng, kèn Saranai, và người dân đi theo.
Chi tiết người Raglai giữ y phục cho thần Chăm phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa các cộng đồng trong vùng. Đây là phần lễ trang nghiêm, người xem nên đứng hai bên đường, không chen vào đoàn rước.
Lễ mở cửa tháp và tắm tượng
Tại tháp, chức sắc làm lễ mở cửa tháp, tắm tượng thần bằng nước thơm và mặc y phục cho tượng. Đây là phần thiêng nhất, chỉ người có trách nhiệm được vào bên trong lòng tháp.
Người tham dự đứng bên ngoài, giữ im lặng, không chụp ảnh chớp đèn vào lòng tháp. Một số khu vực có thể được giới hạn, hãy tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức và chức sắc.
Lễ chánh tế và múa dâng thần
Sau khi tắm tượng là lễ chánh tế với lễ vật dâng thần, lời khấn của chức sắc và những điệu múa truyền thống. Các thiếu nữ Chăm múa đội nước, múa quạt trong tiếng trống Ginăng.
Những điệu múa này là một phần của nghi lễ, không phải tiết mục văn nghệ. Người xem có thể chụp ảnh từ xa nếu được cho phép, nhưng không yêu cầu người múa tạo dáng hay múa lại.
Lễ ở làng và trong gia đình
Sau lễ trên tháp, các làng Chăm tổ chức lễ ở đền làng, rồi từng gia đình làm lễ cúng tổ tiên tại nhà. Đây là lúc con cháu xa quê trở về sum họp, giống như Tết của người Việt.
Nếu được mời vào nhà người Chăm dịp Katê, hãy nhận lời với sự trân trọng, hỏi trước những điều kiêng kỵ trong nhà, và cảm ơn gia chủ. Đó là một vinh dự với người khách.
Những điều kiêng kỵ người ngoài nên biết
Mỗi cộng đồng có kiêng kỵ riêng về đồ ăn, trang phục, chỗ ngồi. Người Chăm Bà-la-môn kiêng một số món ăn trong dịp lễ, và có những khu vực trong đền tháp chỉ dành cho chức sắc.
Không chắc điều gì thì hỏi. Hỏi một cách khiêm tốn bao giờ cũng tốt hơn làm theo suy đoán. Tránh mang đồ ăn, thức uống không phù hợp vào khu vực tháp.
Trang phục khi tham dự
Người Chăm mặc trang phục truyền thống trắng hoặc màu nhạt trong lễ. Khách tham dự nên ăn mặc kín đáo, lịch sự, tránh trang phục hở hang hay quá sặc sỡ.
Thời tiết vùng tháp Chăm thường nắng nóng, khô. Mang nón, nước, mặc vải thoáng, nhưng vẫn giữ sự trang trọng phù hợp với không gian lễ.
Chụp ảnh và quay phim
Lễ Katê thu hút nhiều người chụp ảnh. Đây là chuyện dễ gây phiền lòng nếu thiếu ý tứ: chen trước chức sắc, giơ máy sát mặt người hành lễ, bật đèn chớp trong lòng tháp.
Nguyên tắc đơn giản: giữ khoảng cách, không chắn đường, hỏi trước khi chụp cận một người, tôn trọng khu vực cấm chụp. Bức ảnh đẹp không đáng đổi bằng sự khó chịu của cộng đồng chủ nhà.
Tháp Chăm: di sản cần giữ gìn
Các tháp như Po Klong Garai, Po Rome là di tích có tuổi đời hàng trăm năm, gạch nung đặc biệt rất dễ bị tổn hại. Không leo lên tháp, không sờ vào phù điêu, không khắc tên lên gạch.
Giữ sạch khuôn viên tháp, mang rác ra ngoài. Mỗi hành động nhỏ góp phần giữ di sản cho thế hệ sau của chính người Chăm và cho mọi người.
Ý nghĩa của Katê với người Chăm hôm nay
Với người Chăm, Katê là dịp gắn kết cộng đồng, nhớ về cội nguồn và trao truyền văn hóa cho con cháu. Nhiều người Chăm làm ăn xa vẫn cố về quê dịp này.
Đối với người ngoài, Katê là cơ hội hiếm hoi để hiểu một nền văn hóa lâu đời trên dải đất miền Trung, với chữ viết, âm nhạc, kiến trúc riêng. Tham dự với lòng tôn trọng là cách học hỏi tốt nhất.
An toàn khi tham dự lễ ngoài trời
Lễ trên tháp thường diễn ra ngoài trời nắng, trên đồi khô. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên đội nón, uống đủ nước, nghỉ ở chỗ có bóng râm. Dấu hiệu say nắng như chóng mặt, buồn nôn thì vào chỗ mát ngay.
Đường lên tháp có đoạn dốc, đất cát trơn. Mang giày đế bám, đi chậm, tránh chen lấn khi đoàn rước đi qua.
Dẫn trẻ em đi xem Katê
Cho trẻ đi xem Katê là dịp dạy con về sự đa dạng văn hóa trong nước. Trước khi đi, kể cho con nghe về người Chăm, về tháp gạch, về điệu múa đội nước.
Dặn con giữ im lặng khi người lớn hành lễ, không chạy nhảy trong khu vực tháp, không sờ vào đồ thờ. Một đứa trẻ biết tôn trọng văn hóa khác là đứa trẻ được giáo dục tốt.
Âm nhạc lễ Katê: trống Ginăng, Baranưng và kèn Saranai
Âm nhạc là một phần không thể thiếu của nghi lễ Chăm. Trống Ginăng có hai mặt, đánh bằng tay và dùi; trống Baranưng một mặt, vỗ bằng tay; kèn Saranai có âm thanh cao, réo rắt. Ba nhạc cụ hòa vào nhau tạo nên nhịp lễ đặc trưng.
Với người Chăm, tiếng trống, tiếng kèn là lời thỉnh mời thần linh. Người nghe nên coi đó là âm nhạc nghi lễ, không phải nhạc biểu diễn để vỗ tay hay đòi chơi lại.
Lễ vật Katê
Lễ vật dâng thần trong Katê gồm bánh trái truyền thống, trầu cau, gà, rượu và nhiều thứ khác tùy nghi thức. Mỗi lễ vật có ý nghĩa riêng theo quan niệm của người Chăm.
Khách đến xem không cần mang lễ vật lên tháp. Nếu muốn bày tỏ lòng tôn trọng, có thể hỏi ban tổ chức về cách đóng góp phù hợp, thay vì tự ý đặt đồ lên ban thờ.
Tóm lại
Katê là lễ hội thiêng của người Chăm Bà-la-môn, tưởng nhớ thần linh và các vị vua Chăm qua lễ trên tháp, ở làng và trong gia đình. Người ngoài tham dự nên hiểu ý nghĩa, ăn mặc kín đáo, giữ khoảng cách khi chụp ảnh và tôn trọng mọi hướng dẫn của cộng đồng chủ nhà.
Ai muốn tìm hiểu thêm về văn hóa, tín ngưỡng các cộng đồng trên đất Việt trước chuyến đi có thể xem tủ sách văn hóa, phong thủy trên Thế Giới Phong Thủy để đọc trước khi lên đường.