Lễ vía Thiên Hậu của người Hoa: Bà là ai, rước kiệu, xin đèn và cách đi lễ hội quán cho phải phép
Trả lời ngắn: Thiên Hậu là nữ thần biển, được người Hoa tôn thờ như vị che chở người đi biển và người buôn bán xa xứ. Lễ vía Bà tại các hội quán là dịp cộng đồng tạ ơn và cầu an; người ngoài cộng đồng đến dự nên coi mình là khách, theo hướng dẫn của ban trị sự.
Ở Chợ Lớn, Bình Dương, Hội An và nhiều nơi khác, các hội quán người Hoa thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu với những vòng nhang khổng lồ treo trên trần và đèn lồng đỏ rực. Mỗi năm vào mùa vía Bà, hội quán đông nghịt người đến thắp nhang, xin đèn, xem rước kiệu.
Thờ Thiên Hậu là ví dụ điển hình về sự giao thoa tín ngưỡng ở Việt Nam: một vị thần của cộng đồng người Hoa nay được cả người Việt kính trọng. Hiểu gốc tích của Bà giúp đi lễ đúng mực hơn.
Thiên Hậu là ai
Theo truyền thuyết phổ biến, Thiên Hậu vốn là một cô gái làng chài ven biển phía Nam Trung Hoa, có tài cứu người gặp nạn trên biển. Sau khi mất, bà được ngư dân thờ phụng và dần được các triều đại phong tặng nhiều danh hiệu, cao nhất là Thiên Hậu.
Người đi biển, người buôn bán đường xa tin rằng Bà che chở cho họ khỏi sóng gió. Khi người Hoa di cư sang các nước Đông Nam Á, họ mang theo tín ngưỡng thờ Bà và lập miếu, hội quán ở nơi định cư.
Hội quán: nơi thờ Bà và nơi gắn kết cộng đồng
Hội quán của người Hoa vừa là nơi thờ tự vừa là nơi sinh hoạt của một nhóm cùng quê, như Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam. Nhiều hội quán thờ Thiên Hậu làm chính điện.
Kiến trúc hội quán thường có cổng tam quan, sân trong, chính điện với tượng Bà, hai bên là các ban thờ phụ. Vòng nhang treo trên trần là nét đặc trưng, mỗi vòng có thể cháy nhiều ngày.
Lễ vía Thiên Hậu
Vía Thiên Hậu theo nếp phổ biến là ngày 23 tháng Ba âm lịch. Một số hội quán tổ chức lễ lớn vào rằm tháng Giêng, gọi là lễ hội Nguyên Tiêu, với rước kiệu Bà quanh phố.
Ngày cụ thể và quy mô lễ khác nhau tùy hội quán. Muốn dự lễ nên hỏi ban trị sự hoặc theo dõi thông báo của địa phương.
Rước kiệu Bà
Rước kiệu là phần lễ quan trọng: tượng hoặc bài vị Bà được đặt lên kiệu, có đội lân sư rồng, nhạc lễ, cờ phướn đi trước. Đoàn rước đi qua các phố của cộng đồng người Hoa.
Người xem nên đứng hai bên đường, không chắn lối, không chạy theo chen vào đoàn rước. Đây là nghi lễ của cộng đồng, người ngoài tham dự với tư cách khán giả tôn trọng.
Tục xin đèn, mua đèn đầu năm
Ở một số hội quán, có tục đấu giá hoặc xin đèn lồng, đồ lễ của Bà đầu năm. Người xin đèn tin rằng mang đèn về sẽ được Bà phù hộ, cuối năm mang đèn trả lại kèm lễ tạ.
Tục này mang ý nghĩa cộng đồng: tiền đấu giá thường dùng cho việc chung của hội quán. Người ngoài nên hỏi kỹ cách làm, không tự ý mang đồ của hội quán về.
Vòng nhang: nét đặc trưng của hội quán
Vòng nhang xoắn ốc treo trên trần là cách thắp nhang lâu dài. Người đi lễ có thể cúng một vòng nhang kèm thẻ ghi tên, lời cầu nguyện.
Vòng nhang cháy chậm, tỏa khói liên tục. Không gian hội quán vì thế thường nhiều khói, người có bệnh hô hấp nên cân nhắc thời gian ở bên trong, đeo khẩu trang nếu cần.
Cách thắp nhang và đặt lễ ở hội quán
Hội quán thường có trình tự thắp nhang từ ban Thiên Đình ngoài sân, rồi vào chính điện, rồi các ban phụ. Nhìn theo người địa phương hoặc hỏi người trông coi để làm đúng.
Lễ vật phổ biến gồm hoa, quả, nhang, nến, giấy tiền theo nếp người Hoa. Đặt lễ đúng chỗ, không để lễ chắn lối đi.
Ứng xử của khách ngoài cộng đồng
Người Việt và khách du lịch đến hội quán ngày càng nhiều. Cách ứng xử tốt nhất là ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không leo lên khu vực thờ, không sờ vào tượng và đồ thờ.
Chụp ảnh nên hỏi ý ban trị sự, tránh chụp chớp đèn vào tượng hoặc người đang hành lễ. Ủng hộ hội quán qua hòm công đức là cách đóng góp được hoan nghênh.
Giao thoa tín ngưỡng Việt và Hoa
Qua nhiều thế hệ, Thiên Hậu được nhiều người Việt thờ cùng với Bà Chúa Xứ, Quan Âm. Có nơi người Việt gọi Bà là Bà Thiên Hậu, Bà Chúa, và đến lễ như một vị nữ thần bảo hộ chung.
Sự giao thoa này phản ánh tinh thần bao dung trong tín ngưỡng Việt Nam: tiếp nhận và tôn trọng các vị thần của cộng đồng khác, miễn là cùng hướng thiện.
Thiên Hậu với người làm nghề biển hôm nay
Với ngư dân, người làm vận tải biển, người buôn bán xa, Thiên Hậu vẫn là chỗ dựa tinh thần. Nhiều người trước chuyến đi xa vẫn ghé hội quán thắp nhang.
Niềm tin là chỗ dựa, nhưng an toàn trên biển vẫn đến từ áo phao, thiết bị liên lạc, theo dõi thời tiết và tuân thủ quy định. Tín ngưỡng và an toàn đi cùng nhau, không thay thế nhau.
An toàn mùa lễ đông người
Ngày vía, hội quán rất đông, khói nhang dày, đường phố quanh khu vực kẹt xe. Đi sớm, gửi xe đúng nơi, giữ trẻ em sát bên.
Chú ý quần áo, tóc tránh gần nến và nhang đang cháy. Người già yếu, trẻ nhỏ nên đến vào ngày thường cho thoáng.
Dẫn con đi hội quán
Hội quán là nơi tuyệt vời để kể cho con nghe về lịch sử người Hoa ở Việt Nam, về nghề buôn, nghề biển và về sự tôn trọng khác biệt. Cho con xem kiến trúc, đèn lồng, chạm khắc, kể tích Thiên Hậu cứu người.
Dạy con giữ trật tự, không chạy nhảy trong điện thờ và hỏi trước khi chạm vào bất cứ thứ gì.
Kiến trúc hội quán: đọc những bức chạm
Hội quán người Hoa thường có mái ngói lưu ly, tượng gốm trên nóc, cột gỗ chạm rồng, bức hoành phi câu đối. Nhiều bức chạm kể tích truyện dân gian, cảnh đời thường của người xưa, hay các vị thần tiên.
Dành thời gian ngắm kiến trúc giúp chuyến đi lễ trở nên phong phú. Nhiều hội quán là di tích có giá trị, nên tuyệt đối không viết, vẽ, khắc lên tường, cột hay chạm tay vào các bức chạm gốm dễ vỡ.
Những vị thần khác trong hội quán
Bên cạnh Thiên Hậu, hội quán thường thờ thêm Quan Thánh Đế Quân, Phúc Đức Chánh Thần, Tài Bạch Tinh Quân, Kim Hoa Nương Nương (vị nữ thần coi việc sinh nở theo tín ngưỡng người Hoa) và nhiều vị khác tùy nhóm cộng đồng.
Mỗi ban có ý nghĩa riêng: Quan Công cho chữ nghĩa và tín, Phúc Đức cho đất đai, Kim Hoa cho con cái. Hỏi người trông coi để biết ban nào thờ ai, tránh khấn nhầm danh xưng.
Tóm lại
Thiên Hậu là nữ thần biển của người Hoa, được thờ tại các hội quán và nay được nhiều người Việt kính trọng. Lễ vía Bà là dịp cộng đồng tạ ơn, cầu an. Đến hội quán với tư cách khách, theo hướng dẫn của ban trị sự, giữ trật tự và an toàn, chuyến đi lễ sẽ vừa trọn lòng vừa đẹp mắt.
Nếu thích những món đồ trang trí mang dáng dấp hội quán xưa cho góc nhà, có thể xem các mẫu chuông gió, khánh treo trên Thế Giới Phong Thủy và chọn món có âm thanh dịu, không làm phiền hàng xóm.