Lễ hội tín ngưỡng khác lễ hội văn hóa ở đâu: đọc phần "thiêng" của một mùa hội cho đúng
Trả lời ngắn: Lễ hội tín ngưỡng là mùa hội xoay quanh một vị thần, một vị thánh hay một nhân vật được thờ: phần lễ để kính, phần hội để vui. Muốn hiểu một lễ hội, hãy hỏi ba câu: ở đây thờ ai, nghi lễ cốt lõi là gì, và cộng đồng nào đứng ra giữ lễ.
Đầu năm, mạng xã hội đầy ảnh đi hội: chen chân ở cổng đền, rước kiệu trên đường làng, cướp lộc trước sân đình. Nhìn qua thì lễ hội nào cũng đông, cũng ồn, cũng có cờ hoa. Nhưng đằng sau mỗi mùa hội là một vị được thờ, một câu chuyện được kể lại và một nếp lễ mà dân làng giữ qua nhiều đời.
Bài này không kể lại từng lễ hội, mà đưa ra một cách đọc. Biết cách đọc rồi thì đến hội nào cũng nhận ra đâu là phần thiêng cần kính, đâu là phần vui có thể tham gia thoải mái, và đâu là phần được thêm vào sau này để phục vụ du lịch.
Lễ hội tín ngưỡng là gì
Lễ hội tín ngưỡng là sinh hoạt cộng đồng gắn với một đối tượng được thờ: thần làng, thánh mẫu, anh hùng có công, vị tổ của một dòng thiền hay một vị thần biển. Lễ hội diễn ra vào ngày gắn với vị đó, thường là ngày sinh, ngày hóa, ngày thắng trận hoặc ngày được triều đình phong sắc.
Khác với một ngày hội văn hóa do cơ quan tổ chức để quảng bá, lễ hội tín ngưỡng có gốc từ nhu cầu cầu an, cầu mùa, tạ ơn của cộng đồng. Nó có thể được mở rộng, được sân khấu hóa, nhưng phần lõi vẫn là lễ dâng lên vị được thờ.
Câu hỏi đầu tiên: ở đây thờ ai
Trước khi đi một lễ hội, hãy tìm hiểu vị được thờ là ai, gốc gác thế nào, được dân gian nhớ đến vì công trạng gì. Biết điều này giúp đặt lễ đúng ban, khấn đúng danh xưng và hiểu vì sao có những nghi thức tưởng như kỳ lạ.
Ví dụ một vị thần sông nước thường gắn với nghi thức rước nước, một vị tướng gắn với diễn xướng trận đánh, một vị tổ thiền gắn với hành hương leo núi. Nghi lễ thường là cách cộng đồng kể lại cuộc đời của người được thờ bằng hành động.
Phần lễ: lõi thiêng của mùa hội
Phần lễ gồm các nghi thức như mộc dục (tắm tượng hay lau rửa đồ thờ), rước kiệu, tế lễ theo văn tế, dâng hương và hoàn cung. Những nghi thức này thường do ban tế, các cụ cao niên hoặc người được làng chọn đảm nhận, có trình tự và trang phục riêng.
Người đi hội tham dự phần lễ bằng cách đứng xem trật tự, giữ im lặng khi tế, không chen vào đội rước và không chụp ảnh chớp đèn vào mặt người hành lễ. Đó là cách tôn trọng cả vị được thờ lẫn cộng đồng đang giữ lễ.
Phần hội: niềm vui đi kèm lễ
Phần hội gồm trò chơi dân gian, hát xướng, thi tài, chợ phiên. Nhiều trò chơi có gốc từ nghi lễ cầu mùa hay diễn lại tích cũ, nên dù vui vẫn mang chút ý nghĩa thiêng. Đánh vật, kéo co, đua thuyền ở nhiều nơi từng là cách cầu mưa thuận gió hòa.
Phần hội là chỗ người đi lễ thoải mái nhất. Tuy vậy, vẫn nên giữ chừng mực: không cá cược, không biến trò chơi thành ẩu đả, không xả rác ra sân đình, sân chùa.
Cộng đồng nào giữ lễ
Một lễ hội sống được là nhờ có cộng đồng giữ: dân làng, dòng họ, hội người cùng nghề hay một ngôi chùa. Họ lo chọn người tế, tập đội rước, chuẩn bị lễ vật và gìn giữ đồ thờ quanh năm.
Khi đến lễ hội của một cộng đồng khác, người đi hội là khách. Hỏi ban tổ chức hay người cao tuổi trong làng trước khi làm điều gì chưa rõ là cách ứng xử khéo nhất, tránh vô tình phạm vào điều làng kiêng.
Tích truyện: cách người xưa kể lại vị được thờ
Gần như lễ hội nào cũng đi kèm một tích truyện: vị thần hiện về giúp dân, vị tướng đánh giặc rồi hóa, vị thánh mẫu giáng trần. Tích truyện có thể có nhiều dị bản, mỗi làng kể một kiểu, và đó là chuyện bình thường của văn hóa truyền miệng.
Đọc tích truyện như đọc một câu chuyện cộng đồng muốn giữ lại: lòng biết ơn người có công, khát vọng được che chở, bài học về đạo lý. Không cần tranh cãi dị bản nào đúng, mà nên hiểu điều câu chuyện muốn gửi gắm.
Ngày hội và lịch âm
Phần lớn lễ hội tín ngưỡng tính theo lịch âm, rơi vào mùa xuân sau Tết hoặc mùa thu sau vụ gặt. Vì thế mỗi năm ngày dương lịch lại khác, nên trước khi đi cần tra lịch âm hoặc hỏi ban quản lý di tích.
Có lễ hội kéo dài cả tháng, có lễ hội chỉ vài ngày chính. Ngày chính hội thường đông nhất, nghi lễ cũng đầy đủ nhất. Người muốn xem lễ cho kỹ nên đến đúng ngày tế, còn người muốn đi lễ yên tĩnh nên tránh ngày chính.
Phần nào được thêm vào sau này
Nhiều lễ hội hôm nay có thêm sân khấu ca nhạc, hội chợ, khu vui chơi, chương trình khai mạc theo kiểu sự kiện. Những phần này không xấu, nhưng không phải lõi tín ngưỡng. Nhận ra chúng giúp người đi hội khỏi nhầm sân khấu là nghi lễ.
Cũng có những tục được thêm vào vì người ta muốn "cầu may" nhanh: rải tiền lẻ, xoa tượng, nhét tiền vào tay tượng, giành giật đồ lễ. Nhiều nơi đã khuyến cáo bỏ những thói này vì chúng làm hư hại di tích và trái với tinh thần kính cẩn.
Lễ hội và di sản phi vật thể
Một số lễ hội và tín ngưỡng của người Việt đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể, trong nước và quốc tế. Ghi danh không phải là danh hiệu để khoe, mà là cam kết của cộng đồng và chính quyền giữ cho lễ hội đúng tinh thần, không bị thương mại hóa quá mức.
Người đi hội góp phần giữ di sản bằng những việc nhỏ: theo đúng hướng dẫn của ban tổ chức, không leo trèo lên công trình, không mua bán đồ thờ không rõ nguồn gốc ngay tại cổng di tích.
Đi hội để kính chứ không để xin
Nhiều người đi hội chỉ với một danh sách điều cần xin: xin lộc, xin tài, xin con. Tâm thế ấy dễ khiến lễ hội biến thành nơi mặc cả với thần linh. Trong khi phần lớn các vị được thờ là người có công với cộng đồng, và lễ hội là dịp tưởng nhớ, tạ ơn.
Đi hội với lòng biết ơn, cầu bình an cho gia đình và cho làng xóm là tâm thế phù hợp với tinh thần lễ hội. Điều xin được hay không nằm ở việc làm của chính mình sau mùa hội.
An toàn khi đi hội đông người
Lễ hội tín ngưỡng thường rất đông vào ngày chính. Nên đi theo nhóm nhỏ, hẹn sẵn điểm gặp nếu lạc, giữ trẻ em trong tầm tay, cất ví và điện thoại ở túi trước. Tránh đứng ở cổng hẹp hay bậc thang lúc dòng người dồn lên.
Với hương nến, chỉ thắp ở nơi quy định, không cầm bó hương cháy giữa đám đông. Nếu thấy chen lấn mất kiểm soát, nên lùi ra ngoài thay vì cố tiến vào, vì an toàn của bản thân và người khác quan trọng hơn việc kịp dâng lễ.
Ăn mặc và lời nói nơi lễ hội
Trang phục kín đáo, gọn gàng phù hợp với không gian thờ tự. Giày dép dễ cởi nếu phải vào điện thờ. Lời nói nhẹ nhàng, không nói tục, không tranh cãi trong khuôn viên di tích.
Khi chụp ảnh, hỏi ý người khác trước nếu chụp cận mặt, đặc biệt là người đang hành lễ. Nhiều nơi cấm chụp ảnh trong hậu cung, hãy tôn trọng biển báo dù có người khác vi phạm.
Ghi chép một mùa hội cho con cháu
Lễ hội là một cách tuyệt vời để kể cho trẻ nhỏ về lịch sử và đạo lý. Trước khi đi, có thể kể cho con nghe tích truyện của vị được thờ. Sau khi về, cùng con ghi lại những gì đã thấy: đội rước mặc gì, trò chơi nào vui nhất, ai là người giữ lễ.
Những ghi chép như thế giúp lễ hội sống tiếp trong trí nhớ gia đình, không chỉ là vài tấm ảnh chen chúc. Đó cũng là cách dạy trẻ tôn trọng tín ngưỡng của cộng đồng mà không cần dọa nạt hay ép buộc.
Tóm lại
Đọc một lễ hội tín ngưỡng là trả lời ba câu: thờ ai, lễ cốt lõi là gì, cộng đồng nào giữ. Phân biệt được phần lễ, phần hội và phần được thêm vào giúp người đi hội vừa vui vừa giữ được sự kính cẩn, không biến mùa hội thành nơi chen lấn xin xỏ.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn về tín ngưỡng và lễ nghi cổ truyền trước mùa hội, có thể tham khảo tủ sách phong thủy, văn hóa tâm linh trên Thế Giới Phong Thủy để đọc chậm ở nhà.