Tính ngày giỗ cho đúng: âm lịch, tháng nhuận, mất sau 11 giờ đêm và giỗ đầu, giỗ hết
Trả lời ngắn: ngày giỗ là ngày mất tính theo âm lịch, lặp lại hằng năm. Giỗ đầu là tròn một năm sau ngày mất, giỗ hết (đại tường) là tròn hai năm. Người mất vào tháng nhuận thường được làm giỗ vào tháng chính cùng tên ở những năm không nhuận. Mốc ngày khi mất sau 23 giờ thì các gia đình tính khác nhau, nên thống nhất một lần rồi ghi lại.
Ngày giỗ là dịp quan trọng nhất của việc thờ cúng tổ tiên trong từng gia đình, nhưng cũng là chỗ dễ nhầm nhất, nhất là khi người trong nhà quen dùng lịch dương. Bài viết đi qua những tình huống thường gặp, và nói rõ chỗ nào là quy ước chung, chỗ nào là lệ riêng của từng nơi.
Vì sao ngày giỗ tính theo âm lịch
Từ trước khi lịch dương phổ biến, đời sống người Việt vận hành theo âm lịch (chính xác là âm dương lịch): mùa vụ, lễ Tết, giỗ chạp đều ghi theo ngày âm. Thói quen đó được giữ lại cho việc thờ cúng. Vì năm âm lịch và năm dương lịch lệch nhau, ngày giỗ mỗi năm rơi vào một ngày dương khác nhau, có khi chênh vài tuần.
Chính vì vậy mỗi năm cần tra lại lịch. Việc này ngày nay rất dễ với lịch vạn niên trên điện thoại, hoặc công cụ đổi lịch âm dương. Nhiều gia đình đặt nhắc lịch lặp hằng năm theo âm lịch trên điện thoại để khỏi quên.
Giỗ đầu, giỗ hết và các lễ trước đó
Sau tang lễ, theo nếp truyền thống có một chuỗi lễ tưởng niệm. Tên gọi và cách làm khác nhau theo vùng và theo tôn giáo, nhưng khung chung thường như sau:
| Lễ | Thời điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cúng thất (tuần) | Mỗi bảy ngày, đến 49 ngày | Phổ biến ở gia đình theo Phật giáo; lễ 49 ngày (chung thất) thường làm lớn hơn |
| Cúng 100 ngày (tốt khốc) | Ngày thứ 100 | Nghĩa là thôi khóc; từ đây tang lễ chuyển sang thờ cúng thường |
| Giỗ đầu (tiểu tường) | Tròn 1 năm âm lịch | Vẫn mang không khí tang, con cháu thường còn để tang |
| Giỗ hết (đại tường) | Tròn 2 năm âm lịch | Nhiều nơi làm lễ trừ phục (bỏ tang) sau đó |
| Giỗ thường (cát kỵ) | Từ năm thứ 3 trở đi | Không còn là việc tang, mang ý nghĩa tưởng nhớ và sum họp |
Một số vùng có thêm lễ "đàm tế" sau đại tường. Thời hạn để tang cũng không thống nhất: có nơi tính tròn 2 năm, có nơi 27 tháng theo lệ cổ. Gia đình hãy theo người lớn tuổi trong họ; nếu không có ai hướng dẫn, cách làm phổ biến (giỗ đầu 1 năm, giỗ hết 2 năm) là đủ.
Tiên thường và chính kỵ khác nhau thế nào
Ở nhiều vùng miền Bắc, giỗ được làm thành hai phần. Tiên thường là lễ vào chiều hôm trước ngày giỗ, như lời mời và báo trước. Chính kỵ là lễ chính vào đúng ngày mất, có cỗ, có con cháu họ hàng. Miền Nam thường gọi "cúng tiên thường" và làm vào ngày trước, khách đến ăn giỗ vào hôm đó hoặc ngày chính tùy nhà.
Ngày nay nhiều nhà gộp hai lễ vào một ngày cho tiện, hoặc dời lễ "đãi khách" sang ngày cuối tuần gần nhất, còn lễ thắp hương vẫn làm đúng ngày. Cách làm này được chấp nhận khá rộng rãi: điều cốt lõi là thắp hương tưởng nhớ đúng ngày, còn bữa cơm sum họp có thể linh hoạt.
Người mất vào tháng nhuận thì giỗ tháng nào
Âm lịch cứ khoảng hai, ba năm có một năm thêm một tháng nhuận (ví dụ tháng 6 nhuận nằm sau tháng 6 chính). Nếu người mất vào tháng nhuận, các năm sau thường không có tháng nhuận trùng tên, nên câu hỏi đặt ra là giỗ vào đâu.
- Cách phổ biến: giỗ vào tháng chính cùng tên ở những năm không có tháng nhuận đó. Ví dụ mất ngày 10 tháng 6 nhuận, thì các năm sau giỗ ngày 10 tháng 6.
- Năm lại có đúng tháng nhuận ấy: nhiều nhà giỗ vào tháng nhuận, có nhà vẫn giữ tháng chính cho nhất quán. Không có quy định cứng; hãy chọn một cách và ghi vào gia phả.
- Giỗ đầu: tròn một năm, thường rơi vào tháng chính cùng tên của năm sau.
Ngược lại, người mất vào tháng chính thì giỗ vẫn vào tháng chính, kể cả khi năm đó có tháng nhuận trùng tên đứng sau.
Mất sau 23 giờ đêm thì tính ngày nào
Đây là chỗ các gia đình làm khác nhau, vì có hai cách hiểu về mốc đổi ngày. Theo cách tính giờ cổ, ngày mới bắt đầu từ giờ Tý, tức khoảng 23 giờ. Theo cách tính thông thường hiện nay, ngày mới bắt đầu từ 0 giờ.
Ví dụ một người mất lúc 23 giờ 30 phút ngày 14 âm lịch. Nếu theo giờ Tý, đó đã là ngày 15; nếu theo 0 giờ, vẫn là ngày 14. Cả hai cách đều có người dùng. Lời khuyên: thống nhất trong gia đình ngay từ đầu, thường là theo người chủ trì tang lễ hoặc người lớn tuổi, rồi ghi rõ vào gia phả "mất giờ…, giỗ ngày…". Đừng để mỗi năm lại tranh luận lại.
Không biết ngày mất thì giỗ thế nào
Thời chiến tranh, đói kém, nhiều gia đình không biết chính xác ngày mất của người thân, đặc biệt là liệt sĩ hay người mất xa nhà. Các cách thường gặp: lấy ngày ghi trên giấy báo tử; lấy ngày gia đình nhận tin; hoặc chọn một ngày có ý nghĩa và cúng vào đó, đồng thời khấn mời trong các dịp chung như Tết, Thanh minh, rằm tháng Bảy.
Không có ngày chính xác không có nghĩa là không tưởng nhớ được. Nhiều gia đình chọn giỗ chung các vị không rõ ngày vào một ngày cố định mỗi năm.
Con cháu ở nước ngoài: giỗ theo ngày nào, giờ nào
Gia đình có người định cư ở châu Âu, Bắc Mỹ hay Úc thường hỏi: ngày giỗ ở bên ấy tính theo lịch âm của Việt Nam hay của nơi đang sống? Lịch âm được tính theo múi giờ, nên ở một vài thời điểm, ngày mồng một âm lịch tại Việt Nam và tại một nước cách xa nhiều múi giờ có thể lệch nhau một ngày. Trong thực tế, hầu hết người Việt ở nước ngoài dùng chính lịch âm Việt Nam để khớp với gia đình ở quê.
Cách làm phổ biến là: ở quê làm lễ chính, người ở xa thắp hương cùng ngày theo giờ địa phương, có khi gọi video để cả nhà cùng có mặt. Người ở xa không cần làm cỗ lớn; một bát hương nhỏ, ảnh người đã khuất, đĩa hoa quả là đủ. Điều quan trọng là cùng hướng về một ngày.
Nếu nơi ở có quy định hạn chế đốt lửa trong nhà, như nhiều căn hộ có cảm biến khói, có thể dùng đèn thờ điện và hương không khói. Tấm lòng tưởng nhớ không phụ thuộc vào ngọn lửa thật.
Ghi ngày giỗ để không bao giờ quên
Một mẹo đơn giản: lập một danh sách ngày giỗ của cả nhà gồm tên người mất, danh xưng (ông, bà, cụ…), ngày tháng mất âm lịch, ghi chú (tháng nhuận, giờ mất), và người chủ trì. Lưu danh sách ở nhóm chat gia đình và ở cuốn gia phả. Mỗi đầu năm âm lịch, tra lịch và ghi ngày dương tương ứng cho cả năm.
Công cụ lịch vạn niên và đổi lịch âm dương trên site giúp tra nhanh ngày dương của từng ngày giỗ. Khi chuẩn bị mâm cúng giỗ, nếu cần đôi đèn, bát hương hay đồ thờ, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy.