Gia đình khác tôn giáo cùng nhớ ông bà: thờ cúng tổ tiên khi có người theo đạo khác
Trả lời ngắn: trong gia đình có người theo tôn giáo khác, việc tưởng nhớ tổ tiên vẫn có thể là điểm chung. Phần lớn các tôn giáo lớn ở Việt Nam đều coi trọng lòng hiếu kính với cha mẹ, ông bà; điều khác nhau nằm ở hình thức nghi lễ. Tách bạch giữa "tưởng nhớ, biết ơn" và "nghi thức tôn giáo cụ thể", rồi để mỗi người bày tỏ theo cách của mình, là chìa khóa để ngày giỗ không thành chỗ căng thẳng.
Việt Nam là đất nước có nhiều tín ngưỡng và tôn giáo cùng tồn tại, và hôn nhân giữa người khác đạo không hiếm. Câu hỏi "con dâu Công giáo có thắp hương bàn thờ nhà chồng không", "con theo đạo Tin Lành rồi thì giỗ bố mẹ thế nào" xuất hiện trong rất nhiều gia đình. Bài viết không nhằm phân xử đúng sai giữa các niềm tin, mà gợi ý cách để các thành viên tôn trọng nhau.
Tưởng nhớ tổ tiên và nghi lễ tôn giáo: hai lớp khác nhau
Thờ cúng tổ tiên của người Việt có hai lớp. Lớp thứ nhất là tình cảm và đạo đức: nhớ ơn sinh thành, giữ nếp nhà, sum họp con cháu. Lớp thứ hai là nghi thức cụ thể: thắp hương, khấn, dâng lễ vật, đốt vàng mã, và niềm tin rằng linh hồn người đã khuất về hưởng lễ.
Gần như mọi tôn giáo đều đồng thuận với lớp thứ nhất. Chỗ khác biệt nằm ở lớp thứ hai. Hiểu như vậy giúp các thành viên nhìn ra rằng người khác đạo không "bất hiếu" chỉ vì không thắp hương, và người thắp hương cũng không "mê tín" chỉ vì giữ nếp ông bà.
Cách nhìn của một số tôn giáo phổ biến ở Việt Nam
Phần dưới đây chỉ tóm lược cách hiểu chung; mỗi giáo hội, giáo phái và mỗi linh mục, mục sư, nhà sư có thể hướng dẫn cụ thể khác nhau. Người trong cuộc nên hỏi chính người hướng dẫn tôn giáo của mình.
- Phật giáo: hòa hợp tự nhiên với thờ cúng tổ tiên. Nhiều chùa khuyến khích con cháu làm việc thiện, tụng kinh hồi hướng cho người đã khuất, và hạn chế đốt vàng mã.
- Công giáo: từ giữa thế kỷ XX, Giáo hội đã có văn bản cho phép tín hữu bày tỏ lòng tôn kính tổ tiên như thắp hương, cúi lạy trước di ảnh, vì coi đây là cử chỉ văn hóa chứ không phải thờ phượng. Nhiều gia đình Công giáo có bàn thờ hoặc góc tưởng nhớ ông bà, và Giáo hội có ngày cầu cho ông bà tổ tiên vào dịp Tết.
- Tin Lành: nhiều hệ phái giữ quan điểm chặt hơn về việc thắp hương và dâng lễ vật, nhưng vẫn đề cao hiếu kính cha mẹ. Tín hữu thường bày tỏ bằng lễ tưởng niệm, cầu nguyện, thăm mộ, sum họp gia đình.
- Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo: đều có chỗ cho việc tưởng nhớ tổ tiên trong giáo lý, với cách thờ giản dị theo hướng dẫn riêng.
Những tình huống thường gặp và cách xử lý êm
| Tình huống | Gợi ý |
|---|---|
| Con dâu khác đạo về nhà chồng ngày giỗ | Mời con dâu cùng đứng trước bàn thờ, cúi đầu tưởng nhớ theo cách của mình; không ép cầm hương nếu người đó không muốn |
| Con trai theo đạo, bố mẹ lo không ai thờ | Bàn trước: con vẫn tổ chức ngày giỗ, mời họ hàng, có thể nhờ anh chị em khác giữ phần thắp hương |
| Người khác đạo không ăn đồ đã cúng | Tách riêng một phần đồ ăn chưa đặt lên bàn thờ, không cần giải thích nhiều |
| Đám cưới khác đạo, lễ gia tiên | Hai gia đình thống nhất trước nghi thức; nhiều đôi làm lễ ra mắt tổ tiên bằng cúi chào thay vì khấn vái |
| Cha mẹ mất, con cái khác đạo nhau | Tách việc tang lễ theo tôn giáo người mất, việc tưởng nhớ hằng năm thì mỗi người tham gia theo cách mình |
Người theo tín ngưỡng truyền thống nên hiểu điều gì
Với cha mẹ, ông bà quen thắp hương, việc con cháu không thắp hương có thể gây buồn lòng. Nhưng nếu hiểu rằng người con ấy vẫn nhớ ngày giỗ, vẫn về sum họp, vẫn dạy con cháu biết ông bà là ai, thì cốt lõi của đạo hiếu vẫn còn nguyên. Ép người khác đạo làm điều trái niềm tin của họ dễ dẫn đến xa cách, điều mà chính tổ tiên chắc chẳng mong.
Người theo đạo khác nên hiểu điều gì
Với người theo tôn giáo khác, bàn thờ gia tiên của gia đình chồng hoặc vợ là nơi chứa đựng tình cảm sâu nặng của họ. Có thể không tham gia nghi thức, nhưng nên thể hiện sự tôn trọng: không chê bai, không gọi là mê tín trước mặt người lớn, không tự ý di dời hay bỏ bàn thờ khi chưa bàn bạc. Đứng nghiêm trang vài phút trước di ảnh ông bà là cử chỉ mà hầu như tôn giáo nào cũng chấp nhận.
Dạy con cái trong gia đình hai đạo
Trẻ lớn lên trong gia đình hai tôn giáo có thể bối rối. Cách tốt là nói với trẻ điều chung trước: ông bà là người đã sinh ra bố mẹ, nhà mình luôn nhớ ơn ông bà. Sau đó giải thích rằng bên nội tưởng nhớ bằng cách thắp hương, bên ngoại tưởng nhớ bằng lời cầu nguyện, và cả hai đều là cách thương ông bà. Trẻ thường đón nhận sự khác biệt dễ hơn người lớn nghĩ, nếu người lớn không biến nó thành tranh cãi.
Thăm mộ và Thanh minh: điểm hẹn chung của mọi tôn giáo
Nếu có một việc gần như tôn giáo nào cũng chấp nhận, đó là đi thăm mộ người thân. Người theo tín ngưỡng truyền thống đi tảo mộ dịp Thanh minh tháng Ba âm lịch; người Công giáo có tháng Mười Một là tháng cầu cho các linh hồn, nhiều gia đình đi viếng nghĩa trang dịp này; người theo đạo Tin Lành cũng thường thăm mộ, đặt hoa, dọn dẹp phần mộ.
Gia đình đa tôn giáo có thể chọn chính việc thăm mộ làm hoạt động chung: cả nhà cùng đi, cùng nhổ cỏ, sửa sang, đặt hoa, mỗi người tưởng nhớ theo cách mình. Không ai phải từ bỏ niềm tin, mà cũng không ai đứng ngoài.
Khi người mất theo một tôn giáo khác với con cháu
Một nguyên tắc được nhiều gia đình đồng thuận là: tang lễ nên làm theo tôn giáo hoặc mong muốn của chính người đã mất. Nếu cụ ông theo đạo Phật thì mời nhà chùa, nếu cụ bà theo Công giáo thì lễ ở nhà thờ, dù con cháu theo đạo nào. Đây là cách tôn trọng người đã khuất trọn vẹn nhất.
Để tránh tranh cãi lúc tang gia bối rối, người lớn tuổi có thể nói rõ mong muốn của mình từ khi còn khỏe: muốn tang lễ theo nghi thức nào, chôn cất hay hỏa táng, ai giữ di ảnh. Một cuộc trò chuyện trước có thể giúp con cháu đỡ rất nhiều khó xử về sau.
Ngày giỗ: một dịp sum họp cho mọi người
Có lẽ phần dễ đồng thuận nhất của ngày giỗ là bữa cơm. Dù theo đạo nào, ai cũng có thể ngồi cùng mâm, kể chuyện người đã khuất, xem lại ảnh cũ. Nhiều gia đình đa tôn giáo đã biến ngày giỗ thành dịp "kể chuyện ông bà", mỗi người góp một ký ức. Đó là hình thức tưởng nhớ không cần nghi thức của tôn giáo nào, mà ai cũng thấy ấm lòng.
Nếu gia đình muốn có một góc tưởng nhớ trang trọng mà trung tính, ví dụ khung ảnh, đèn thờ, bình hoa, có thể tham khảo các món như vậy tại Thế Giới Phong Thủy, chọn kiểu dáng mà các thành viên đều thấy thoải mái.