Sống xa quê, ở nhà thuê hay ở nước ngoài: giữ nếp thờ cúng tổ tiên thế nào cho trọn
Trả lời ngắn: ở xa nhà vẫn giữ được nếp thờ cúng tổ tiên bằng một góc thờ nhỏ gồm ảnh hoặc tên người đã khuất, một bát hương hay đèn thờ, và hoa quả vào dịp lễ. Đặt ở nơi cao, sạch, yên tĩnh; tuân thủ quy định phòng cháy của nơi ở; và giữ liên lạc với gia đình ở quê vào các ngày giỗ, Tết. Bàn thờ lớn ở quê vẫn là nơi thờ chính, góc thờ nơi xa là sợi dây nối.
Sinh viên đi học, người trẻ lên thành phố làm việc, gia đình định cư ở nước ngoài… ai cũng từng có lúc băn khoăn: mình ở xa như vậy, có cần lập bàn thờ không, lập thì có "phạm" gì không. Bài viết gỡ từng thắc mắc theo hướng thực tế, tôn trọng truyền thống nhưng không làm khó người đang sống.
Có nhất thiết phải lập bàn thờ khi ở xa?
Không nhất thiết. Theo nếp truyền thống, bàn thờ chính đặt ở nhà người giữ việc thờ cúng (thường ở quê hoặc nhà cha mẹ). Người con ở xa không bắt buộc lập thêm một bàn thờ riêng. Nhiều người chỉ giữ một tấm ảnh ông bà trên bàn làm việc, thắp hương vào ngày giỗ ở chùa gần nhà, hoặc gọi điện về quê.
Tuy vậy, nhiều gia đình nhỏ ở xa lâu dài, nhất là khi đã có con, muốn có một góc thờ để con cái lớn lên biết ông bà mình là ai. Đó là lý do chính đáng để lập một góc thờ, và cũng là lý do để làm cho gọn, đẹp, an toàn thay vì cầu kỳ.
Góc thờ tối thiểu gồm những gì
- Ảnh hoặc bài vị: ảnh người đã khuất gần nhất (thường là cha mẹ hoặc ông bà), hoặc một tấm thẻ ghi "Gia tiên họ…".
- Bát hương hoặc đèn thờ: bát hương nhỏ nếu nơi ở cho phép đốt hương; đèn thờ điện nếu không.
- Bình hoa nhỏ: hoa tươi vào ngày rằm, mùng một, ngày giỗ.
- Đĩa quả: đặt khi có dịp, thay khi quả bắt đầu héo.
- Chén nước hoặc chén trà: nhiều nhà giữ thói quen thay nước sạch vào ngày rằm.
Chỉ vậy là đủ. Không cần đủ bộ đồ thờ như bàn thờ gian giữa ở quê. Một kệ gỗ treo tường hay mặt tủ cao, sạch, có khăn trải là phù hợp.
Đặt góc thờ ở đâu trong phòng trọ, căn hộ thuê
Không gian chật nên nguyên tắc nên đơn giản: ở vị trí cao hơn tầm mắt khi đứng hoặc ít nhất ngang ngực; không đặt ngay dưới chân giường, không đặt trong nhà vệ sinh hay đối diện cửa nhà vệ sinh; tránh chỗ ẩm, chỗ nắng gắt chiếu trực tiếp làm phai ảnh; nơi ít người qua lại va quệt.
Với nhà thuê, hãy hỏi chủ nhà trước khi khoan tường treo kệ, và trước khi đốt hương. Nhiều chủ nhà không thích mùi khói hay vết ám trên tường. Một kệ đứng nhỏ hoặc mặt tủ cao là lựa chọn không cần khoan đục, dễ chuyển theo khi đổi chỗ ở.
An toàn lửa: điều quan trọng nhất ở nơi ở chật
Phòng trọ, căn hộ nhỏ thường có nhiều vật dễ cháy ở gần: rèm, quần áo, giấy tờ, đồ nhựa. Vài nguyên tắc không nên bỏ qua:
- Không để hương, nến cháy khi đi vắng hoặc khi ngủ.
- Đặt bát hương trên đế không cháy, cách rèm và kệ gỗ phía trên một khoảng an toàn.
- Không đốt vàng mã trong phòng; nếu muốn đốt, ra nơi được phép, dùng chậu kim loại, có nước dự phòng.
- Nhà có trẻ nhỏ: bật lửa, nến để ngoài tầm với.
- Phòng kín, có điều hòa: hạn chế số nén hương, mở cửa thông gió sau khi thắp.
Ở nhiều nước, căn hộ có cảm biến khói nối với hệ thống báo cháy của tòa nhà; khói hương có thể kích hoạt báo động, có nơi còn bị phạt. Hãy tìm hiểu quy định của tòa nhà nơi mình ở. Đèn thờ điện và hương điện tử là lựa chọn hợp lý trong trường hợp này, và không làm mất đi ý nghĩa của việc tưởng nhớ.
Ngày giỗ khi ở xa quê
Ngày giỗ, người ở xa thường làm một trong mấy cách: về quê nếu sắp xếp được; thắp hương ở góc thờ nhà mình đúng ngày; đến chùa gần nhà gửi lễ cầu siêu hoặc thắp hương; gọi video về quê để cùng có mặt trong lúc khấn. Nhiều gia đình ở nước ngoài còn tổ chức bữa cơm nhỏ, nấu món người đã khuất từng thích, mời vài người bạn đồng hương.
Ngày giỗ tính theo âm lịch, nên người ở xa nên đặt nhắc lịch âm trên điện thoại. Nhiều người dùng chính lịch âm Việt Nam để khớp với gia đình ở quê, kể cả khi sống ở múi giờ khác.
Dọn nhà, chuyển chỗ ở: mang góc thờ theo thế nào
Khi chuyển nhà, nhiều người lo không biết có được "mang bát hương theo" không. Trong tín ngưỡng dân gian có nhiều quan niệm khác nhau; một cách làm phổ biến và nhẹ nhàng là thắp hương báo trước khi chuyển, gói ảnh và bát hương cẩn thận bằng khăn sạch, đặt lên góc thờ mới rồi thắp hương báo đã chuyển xong. Nếu gia đình có người lớn hướng dẫn cách riêng, hãy theo người lớn.
Đừng để những lời dọa như "chuyển bát hương sai cách là mất lộc" khiến mình tốn tiền vào lễ lạt không cần thiết. Tấm lòng thành kính đã là phần quan trọng nhất.
Khi không thể thờ tại nhà: gửi hương linh ở chùa
Có những hoàn cảnh không thể giữ góc thờ trong nhà: ở ký túc xá, ở chung với người khác đạo không thuận, hay thường xuyên đi công tác dài ngày. Ở Việt Nam và nhiều cộng đồng người Việt ở nước ngoài, nhiều chùa nhận gửi di ảnh, hương linh người đã khuất để thờ chung ở nhà tổ hoặc nhà vong. Gia đình có thể đến thắp hương vào ngày giỗ, rằm tháng Bảy, Tết.
Mỗi chùa có cách làm và mức công đức khác nhau; thông thường đây là đóng góp tự nguyện chứ không phải "giá dịch vụ". Nên hỏi trực tiếp nhà chùa, đọc kỹ những gì được cam kết, và cảnh giác với nơi nào ép đóng số tiền lớn hay hứa hẹn "siêu thoát nhanh". Việc gửi ở chùa cũng không ngăn gia đình giữ thêm một tấm ảnh nhỏ ở nhà để tưởng nhớ hằng ngày.
Góc thờ và cuộc sống ở nước ngoài
Ở nước ngoài, góc thờ còn có ý nghĩa giữ gìn bản sắc cho con cháu. Trẻ lớn lên ở nơi khác, nói ngôn ngữ khác, nhưng nhìn thấy ảnh ông bà, được bố mẹ kể chuyện quê nhà vào ngày Tết, ngày giỗ, sẽ có một mối dây với gốc gác. Nhiều cộng đồng người Việt ở nước ngoài còn tổ chức lễ giỗ tổ Hùng Vương, lễ Vu Lan ở chùa, là dịp để các gia đình cùng tưởng nhớ.
Một số gia đình còn dùng góc thờ như "góc ký ức": đặt cạnh đó một cuốn album ảnh cũ, vài kỷ vật của ông bà như chiếc khăn, cuốn sách, để con cháu có thể cầm lên xem. Những vật nhỏ ấy giúp người đã khuất hiện lên gần gũi hơn mọi lời kể.
Khi dạy con, có thể giải thích bằng ngôn ngữ con hiểu: đây là "góc nhớ ông bà", nơi nhà mình nói lời cảm ơn. Không cần giảng nhiều về nghi thức; sự đều đặn và trang nghiêm của người lớn tự nó là bài học.
Nếu cần một bát hương nhỏ, đôi đèn thờ điện hay kệ thờ gọn cho căn hộ, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy, ưu tiên món nhỏ gọn và an toàn với nơi ở.