Thờ mấy đời là đủ: cao, tằng, tổ, khảo và chuyện bài vị trên bàn thờ gia tiên
Trả lời ngắn: theo lễ xưa chịu ảnh hưởng Nho giáo, gia đình thường thờ bốn đời gần nhất: cha mẹ (khảo, tỷ), ông bà (tổ), cụ (tằng tổ) và kỵ (cao tổ). Đến đời thứ năm thì bài vị được đưa lên nhà thờ họ hoặc chôn đi, gọi là "ngũ đại mai thần chủ". Ngày nay nhiều nhà chỉ thờ hai, ba đời trên bàn thờ riêng, và điều đó không sai: số đời thờ tùy hoàn cảnh và lệ của từng dòng họ.
Nhiều người trẻ đứng trước bàn thờ nhà mình mà không đọc được bài vị, không biết "hiển khảo" là ai, "tằng tổ tỷ" là ai. Bài này giải thích hệ thống tên gọi, để việc thờ cúng có ý thức hơn và việc ghi gia phả chính xác hơn.
Bảng tên gọi các đời trong thờ cúng
Hệ thống tên gọi dưới đây là cách phổ biến trong văn khấn và bài vị miền Bắc. Ở các vùng khác cách gọi thường ngày có khác (ví dụ "cụ", "cố", "sơ"), nhưng chữ Hán Việt trên bài vị khá thống nhất.
| Đời (tính từ người thờ) | Cách gọi thường ngày | Bên nam (Hán Việt) | Bên nữ (Hán Việt) |
|---|---|---|---|
| Đời 1 | Cha, mẹ | Khảo (hiển khảo) | Tỷ (hiển tỷ) |
| Đời 2 | Ông, bà | Tổ khảo | Tổ tỷ |
| Đời 3 | Cụ | Tằng tổ khảo | Tằng tổ tỷ |
| Đời 4 | Kỵ (miền Bắc), cố | Cao tổ khảo | Cao tổ tỷ |
Chữ "hiển" là chữ tôn xưng, đặt trước khi con cháu nói về người đã khuất (hiển khảo: người cha đã mất, được tôn kính). Khi cha còn sống thì không dùng các chữ này. Có nơi dùng "thân khảo", "thân tỷ" cho cha mẹ; khác biệt nhỏ như vậy không làm sai ý.
"Ngũ đại mai thần chủ" nghĩa là gì
Câu này nghĩa là đến đời thứ năm thì chôn thần chủ (bài vị). Theo lễ xưa, khi một thế hệ mới mất đi và được rước bài vị lên bàn thờ, thì bài vị của đời xa nhất (đã sang đời thứ năm tính từ người chủ tế) được rước đi, hoặc chôn ở nơi sạch sẽ, hoặc đưa lên nhà thờ họ để thờ chung trong "tiên tổ". Lý do không phải là quên đi, mà vì bàn thờ gia đình có giới hạn, và các đời xa đã thuộc về dòng họ chung.
Trên thực tế, rất ít gia đình hôm nay còn giữ đủ bài vị bốn đời, và việc "chôn thần chủ" gần như chỉ còn ở các dòng họ giữ lễ chặt chẽ. Nhiều nhà thay bài vị bằng ảnh thờ, hoặc chỉ ghi chung "Gia tiên dòng họ…" trên một tấm bài vị.
Bài vị, ảnh thờ hay cả hai?
Bài vị (thần chủ) là tấm gỗ ghi danh xưng, tên húy, ngày mất của người đã khuất. Đây là hình thức cổ, xuất hiện từ trước khi có nhiếp ảnh. Ảnh thờ phổ biến từ thế kỷ XX và dễ hiểu với người trẻ: nhìn ảnh là biết ông bà mình là ai.
- Chỉ dùng ảnh: đơn giản, gần gũi. Nên ghi tên, năm sinh năm mất phía sau ảnh hoặc trong sổ để đời sau không nhầm.
- Chỉ dùng bài vị: trang nghiêm, đúng lễ cổ; cần người hiểu chữ Hán hoặc ghi kèm chữ quốc ngữ.
- Dùng cả hai: nhiều nhà đặt ảnh hai bên, bài vị ở giữa hoặc phía sau. Không có quy định cứng.
Thứ tự sắp đặt cũng khác nhau giữa các vùng. Nguyên tắc chung dễ nhớ là đời cao ở trong hoặc ở giữa, đời gần ở ngoài; trong mỗi đời, bên nam thường đặt bên trái nếu nhìn từ trong bàn thờ ra (tức bên phải người đứng lạy). Gặp lệ riêng của dòng họ thì theo lệ dòng họ.
Ghi bài vị: những thông tin nên có
Dù viết chữ Hán hay chữ quốc ngữ, một bài vị hay một tấm thẻ ghi sau ảnh thờ nên có: danh xưng theo đời (ví dụ "hiển khảo"), họ và tên, tên hiệu hoặc tên thường gọi nếu có, năm sinh, ngày tháng năm mất theo âm lịch, nơi an táng. Ngày mất âm lịch đặc biệt quan trọng vì là căn cứ tính ngày giỗ.
Nếu không chắc cách viết chữ Hán, đừng nhờ đại một mẫu trên mạng rồi khắc ra gỗ. Hãy hỏi người lớn trong họ, người có học về Hán Nôm, hoặc đơn giản dùng chữ quốc ngữ. Một bài vị viết sai chữ còn đáng tiếc hơn một bài vị chữ quốc ngữ đúng thông tin.
Vì sao mỗi nhà thờ số đời khác nhau
Có mấy lý do phổ biến. Thứ nhất, vai trò trong dòng họ: nhà trưởng có khi thờ nhiều đời hơn, nhà thứ chỉ thờ cha mẹ và ông bà. Thứ hai, sự đứt gãy của chiến tranh, di cư khiến nhiều gia đình không còn thông tin các đời xa. Thứ ba, không gian: căn hộ nhỏ khó đặt bàn thờ nhiều tầng.
Không có chuyện "thờ thiếu đời là tổ tiên không về". Trong văn khấn truyền thống luôn có câu mời chung "các vị tiên linh, nội ngoại tổ tiên", nghĩa là tấm lòng hướng tới toàn bộ dòng họ, không giới hạn ở những người có tên trên bàn thờ.
Khi gia đình không biết rõ các đời trước
Đây là hoàn cảnh rất phổ biến. Có vài cách để tìm lại: hỏi người cao tuổi trong họ, tìm gia phả ở nhà thờ họ, xem bia mộ (thường ghi năm mất và quê quán), tìm giấy tờ cũ như văn tự, giấy khai sinh. Ghi lại tất cả, kể cả những gì chưa chắc, kèm chú thích "chưa xác minh".
Nếu không tìm được, vẫn có thể thờ chung "Gia tiên họ…" và tiếp tục ghi chép từ đời mình trở đi. Gia phả nào cũng bắt đầu từ một người chịu khó ghi lại.
Thờ cả bên nội lẫn bên ngoại có được không
Lễ xưa theo dòng cha nên bàn thờ chủ yếu thờ tổ tiên bên nội. Nhưng trong đời sống, rất nhiều gia đình thờ cả cha mẹ vợ hoặc ông bà ngoại, nhất là khi bên ngoại không còn ai hương khói. Cách phổ biến là lập ban thờ riêng cho bên ngoại, đặt thấp hơn hoặc bên cạnh ban thờ chính, hoặc dùng chung một bàn thờ nhưng tách hai bên rõ ràng.
Thứ tự trong lời khấn cũng đơn giản: khấn mời gia tiên bên nội trước, rồi đến bên ngoại, mỗi bên nêu rõ danh xưng. Không có điều gì "kỵ" khi thờ hai họ, miễn là sắp đặt trang trọng, gọn gàng và cả hai vợ chồng đồng thuận.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: khi thờ ông bà ngoại, danh xưng trên ảnh hay bài vị nên ghi rõ là "ngoại tổ" để con cháu đời sau không nhầm với tổ tiên bên nội. Ghi chú nhỏ hôm nay sẽ đỡ cho người giữ gia phả rất nhiều năm sau.
Số hóa để giữ cho đời sau
Bài vị gỗ có thể mối mọt, ảnh thờ có thể phai màu, sổ gia phả có thể ẩm mốc. Chụp ảnh bài vị, scan ảnh thờ, gõ lại nội dung gia phả và chia sẻ cho nhiều người trong họ giữ là cách bảo hiểm rẻ nhất. Khi cần làm lại ảnh thờ hay bài vị, đã có sẵn bản gốc.
Một gợi ý nhỏ: mỗi dịp Tết, khi lau dọn bàn thờ, hãy kiểm lại thông tin trên bài vị và ảnh thờ, bổ sung những gì còn thiếu. Việc lặp lại hằng năm biến gia phả thành thứ sống, không phải cuốn sổ cất trong tủ.
Nếu gia đình cần làm mới khung ảnh thờ, đôi đèn hay đồ thờ gỗ cho ngăn nắp, có thể tham khảo mẫu tại Thế Giới Phong Thủy, chọn chất liệu bền và kích thước vừa bàn thờ nhà mình.