Sắc phong thần làng: những tờ chiếu triều đình phong cho Thành hoàng nói gì và giữ gìn ra sao
Trả lời ngắn: Sắc phong là văn bản do triều đình ban, công nhận và phong tước cho một vị thần được làng thờ phụng, thường viết chữ Hán trên giấy sắc có hoa văn, đóng ấn. Với làng, sắc phong là niềm tự hào và là "giấy chứng nhận" vị thần của mình được nhà nước thời đó thừa nhận. Với hôm nay, đó là tư liệu lịch sử và cổ vật cần giữ cẩn thận.
Vì sao triều đình phong sắc cho thần làng
Phong sắc là cách nhà nước quân chủ đưa tín ngưỡng làng xã vào trật tự chung. Khi triều đình công nhận vị thần nào, vị thần ấy được "chính danh"; ngược lại, những thần bị coi là không đứng đắn có thể không được phong. Qua sắc phong, triều đình vừa ghi nhận công đức thần linh, vừa khẳng định quyền của mình ở tận cấp làng.
Với dân làng, xin được sắc phong là việc lớn. Làng phải trình thần tích, kể công trạng của thần, và nhiều khi chuẩn bị lễ lạt tốn kém. Có sắc rồi, ngày rước sắc về đình thường thành ngày hội.
Hình thức một tờ sắc phong
Sắc phong thường viết trên loại giấy dày, nhiều nơi có hoa văn rồng mây in chìm hoặc vẽ màu. Chữ viết là chữ Hán, trình bày theo cột dọc, đọc từ phải sang trái. Cuối sắc ghi niên hiệu nhà vua và ngày tháng ban, có đóng ấn đỏ. Kích thước, màu giấy và hoa văn thay đổi theo thời kỳ và theo bậc thần được phong.
Nội dung thường gặp trong sắc
Một tờ sắc thường nêu tên làng hoặc xã được ban, tên hiệu của thần, các mỹ tự tôn vinh (những chữ đẹp ghép vào tên thần), bậc thần được phong và lời dặn dân làng tiếp tục phụng thờ. Một số sắc là gia phong — tức nâng thêm mỹ tự hoặc bậc cho vị thần đã được phong trước đó, thường nhân dịp vua lên ngôi hoặc mừng thọ.
Các bậc thần: Thượng đẳng, Trung đẳng, Hạ đẳng
Theo cách phân loại thường được nhắc, thần làng được xếp thành ba bậc: Thượng đẳng thần, Trung đẳng thần và Hạ đẳng thần. Thần có công lớn với nước, có lai lịch rõ ràng thường được xếp bậc cao. Có những vị chưa rõ lai lịch được phong ở dạng chung chung. Cách xếp bậc và tiêu chí cụ thể không giống nhau giữa các triều đại, nên khi đọc sắc cụ thể cần người có chuyên môn giải thích.
Một làng có thể có nhiều sắc
Không ít đình còn giữ hàng chục tờ sắc, ban qua nhiều đời vua khác nhau cho cùng một vị thần hoặc cho các vị phối thờ. Chuỗi sắc ấy như một biên niên sử thu nhỏ: vị thần được gia phong khi nào, dưới triều nào, gắn với sự kiện gì. Mất một tờ là mất một mắt xích.
Sắc phong quý ở đâu
Giá trị đầu tiên là lịch sử: sắc cho biết tên làng xưa, đơn vị hành chính cũ, niên hiệu, thể thức văn bản hành chính của triều đình. Giá trị thứ hai là văn hóa tín ngưỡng: sắc là chứng cứ về việc thờ ai, từ bao giờ. Giá trị thứ ba là mỹ thuật: hoa văn, giấy, mực, ấn là tác phẩm thủ công tinh xảo. Vì vậy sắc phong luôn được giới nghiên cứu và cả giới buôn cổ vật chú ý.
Bảo quản sắc phong: kẻ thù là ẩm, mối, chuột và lửa
Giấy cổ rất sợ ẩm mốc, côn trùng, chuột gặm và ánh nắng trực tiếp. Nhiều làng ngày xưa cất sắc trong hòm gỗ đặt trên cao ở hậu cung. Cách ấy còn tốt hơn để sắc trong túi ni lông kín — tưởng chống ẩm mà lại giữ hơi nước, làm giấy mốc nhanh hơn.
- Để nơi khô ráo, thoáng, tránh nắng chiếu thẳng, xa bát hương và nến.
- Không dán băng keo, không ép plastic lên sắc.
- Khi mở xem, rửa tay sạch, lau khô, tốt nhất đeo găng vải; mở nhẹ, không gấp lại theo nếp mới.
- Không phơi nắng để "diệt mốc".
- Chụp ảnh toàn bộ sắc để có bản lưu, hạn chế mở bản gốc.
Khi sắc đã hư hại thì làm gì
Sắc đã rách, mục, dính nhau không nên tự xử lý bằng keo hồ hay ủi phẳng. Các viện nghiên cứu Hán Nôm, bảo tàng và trung tâm lưu trữ có chuyên môn tu bổ tài liệu giấy. Làng nên liên hệ cơ quan văn hóa địa phương để được hướng dẫn; việc này thường cần thời gian và có quy trình riêng.
Dịch sắc phong: đừng tin bản dịch trôi nổi
Sắc viết chữ Hán theo thể văn hành chính cổ, có nhiều chữ tôn xưng và mỹ tự khó dịch. Bản dịch trên mạng hoặc do người không chuyên làm thường sai tên thần, sai niên hiệu. Muốn có bản dịch tin cậy, nên nhờ người có chuyên môn Hán Nôm hoặc tham khảo các công trình đã xuất bản về sắc phong của địa phương.
Mỹ tự: vì sao tên thần trên sắc dài dằng dặc
Đọc sắc, nhiều người ngạc nhiên vì tên thần có khi dài cả chục chữ. Đó là các mỹ tự — những chữ tôn vinh như "hiển ứng", "linh thông", "dực bảo trung hưng" — được ghép thêm qua mỗi lần phong và gia phong. Mỗi lần triều đình ban sắc mới, thần có thể được thêm hai chữ, bốn chữ. Đếm số mỹ tự cũng phần nào biết vị thần được gia phong bao nhiêu lần.
Khi khấn ở đình, dân làng thường gọi tên ngắn hoặc tôn hiệu quen thuộc, không cần đọc đủ mỹ tự. Trong văn tế chính thức thì đội tế mới đọc đầy đủ theo sắc.
Làng không có sắc phong thì thần có kém linh không
Nhiều làng mất sắc vì chiến tranh, thiên tai, hỏa hoạn hoặc chưa từng được phong. Điều đó không làm vị thần "kém" đi trong lòng dân làng. Sắc phong là văn bản hành chính của triều đình một thời, còn lòng kính trọng của dân làng là thứ duy trì việc thờ phụng qua nhiều đời. Đừng vì muốn có sắc mà mua sắc giả hay bịa thần tích.
Sắc phong trong hồ sơ di tích
Khi một ngôi đình được lập hồ sơ xếp hạng di tích, sắc phong thường là tư liệu quan trọng để chứng minh lịch sử và giá trị. Vì vậy làng nên kiểm kê đầy đủ: bao nhiêu tờ, năm nào, cho vị thần nào, tình trạng ra sao. Bản kiểm kê có ảnh chụp từng tờ giúp việc nghiên cứu và bảo vệ thuận lợi hơn rất nhiều, nhất là khi có mất mát.
Cảnh giác với người "mua sắc giá cao"
Có kẻ tìm về làng hỏi mua sắc phong, đồ tế khí với lời hứa trả nhiều tiền để "làm quỹ sửa đình". Sắc phong là tài sản chung của làng, nhiều nơi là hiện vật thuộc di tích; bán ra là mất vĩnh viễn và có thể vi phạm quy định về di sản. Cũng có trường hợp người lạ xin "mượn sắc đi dịch" rồi không trả. Quy định cụ thể về cổ vật, di vật có thể thay đổi theo thời gian, khi nghi ngờ nên báo chính quyền và cơ quan văn hóa.
Sắc phong giả và "sắc phong mới"
Thị trường cổ vật có không ít sắc làm giả, giấy làm cũ, ấn khắc lại. Làng không nên mua sắc trôi nổi về thờ với niềm tin "có sắc là linh". Một vị thần được dân làng thờ phụng bao đời không cần thêm giấy tờ mua bán để được kính trọng.
Rước sắc trong ngày hội
Ở nhiều làng, ngày hội có nghi thức rước sắc hoặc rước bài vị từ đình ra đền, miếu và ngược lại, gọi chung là rước thần. Đây là phần trang trọng nhất của hội. Người xem nên đứng hai bên đường, không chen vào đoàn rước, không chạm vào kiệu. Nhiều nơi hiện chỉ rước bản sao để bảo vệ bản gốc — một cách làm đáng khen.
Sắc phong kể gì về chính làng mình
Đọc kỹ chuỗi sắc của một ngôi đình, người làng có thể biết làng mình xưa thuộc tổng nào, huyện nào, tên Nôm tên chữ ra sao, thần được phong dưới triều vua nào. Đó là tư liệu tuyệt vời để viết lịch sử làng, dạy con cháu về quê hương. Nhiều làng đã in lại ảnh sắc và bản dịch thành sách nhỏ — một cách giữ di sản vừa an toàn vừa lan tỏa.
Muốn giữ ấn, hộp, khay đựng đồ thờ trong nhà cho trang nghiêm, có thể xem các món ở Thế Giới Phong Thủy; còn sắc phong của làng, nơi tốt nhất vẫn là hòm gỗ khô ráo trong đình cùng bản chụp lưu.