Người xa quê với đình làng: góp sức tu bổ, giữ di tích và giữ sợi dây với làng sao cho đúng cách
Trả lời ngắn: Người xa quê có thể góp cho đình làng bằng nhiều cách: công đức minh bạch qua ban quản lý, góp ý để việc tu bổ theo đúng quy định di tích, ghi chép lịch sử và nghi lễ của làng, về dự hội cùng con cháu. Điều cần tránh là "sửa cho mới" theo ý riêng, làm mất giá trị cổ của đình.
Vì sao người đi xa vẫn nhớ đình
Với nhiều người, đình làng là hình ảnh tuổi thơ: những buổi xem hội, những đêm trung thu, cây đa sân đình. Đi xa, ngôi đình trở thành biểu tượng của quê. Góp sức cho đình là cách trả ơn quê, cũng là cách giữ cho con cháu một điểm tựa tinh thần khi chúng lớn lên ở thành phố hay nước ngoài.
Công đức thế nào cho minh bạch
Đóng góp nên đi qua ban quản lý đình hoặc ban vận động có tư cách rõ ràng, có sổ ghi công đức, có biên nhận. Với khoản lớn, có thể đề nghị ghi rõ mục đích (sửa mái, chống mối, làm sân) và xin được xem báo cáo chi. Nhiều làng công khai danh sách công đức trên bảng ở đình hoặc trên nhóm chung của người đồng hương — việc ấy giúp tránh nghi ngờ và khuyến khích người khác.
Tu bổ di tích: không phải muốn sửa gì cũng được
Nếu đình là di tích đã xếp hạng, việc tu bổ phải tuân theo quy định về bảo tồn di tích, thường cần lập dự án, có ý kiến chuyên môn và được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Quy định cụ thể có thể thay đổi theo thời gian và theo cấp di tích, nên trước khi bắt tay sửa, làng nên hỏi cơ quan văn hóa địa phương. Đình chưa xếp hạng cũng nên được sửa theo nguyên tắc giữ nguyên trạng tối đa.
Những kiểu "sửa sai" hay gặp
- Thay mái ngói cổ bằng ngói mới loại công nghiệp hoặc mái tôn.
- Sơn son thếp vàng lại toàn bộ cột kèo cổ cho "sáng sủa".
- Đổ bê tông sân, phá bỏ gạch cổ, chặt cây cổ thụ.
- Xây thêm công trình mới lấn át ngôi đình cũ.
- Thay đồ thờ cổ bằng đồ mới mua, bán hoặc cho đồ cũ đi.
Những việc này thường xuất phát từ thiện ý muốn đình đẹp hơn, nhưng làm mất dấu thời gian — thứ khiến ngôi đình có giá trị.
Ưu tiên việc gì trước khi có tiền sửa đình
Theo kinh nghiệm bảo tồn, việc quan trọng nhất thường là chống dột, chống mối mọt, thoát nước, phòng cháy — những thứ đe dọa trực tiếp sự tồn tại của công trình gỗ. Sau đó mới đến việc làm đẹp. Một mái ngói được đảo lại kịp thời có giá trị hơn nhiều so với bộ cửa mới chạm trổ cầu kỳ.
Phòng cháy ở đình: góp ý thiết thực nhất
Đình gỗ, nhiều vải vóc, hương nến cháy hằng ngày, vàng mã đốt trong dịp lễ — nguy cơ cháy là có thật. Người xa quê có thể tài trợ bình chữa cháy, hệ thống điện an toàn, khu hóa vàng có lò riêng xa công trình. Đây là đóng góp ít người nghĩ đến nhưng rất cần.
Khi làng có dự án tu bổ lớn
Một dự án tu bổ đình thường có nhiều bên: làng, chính quyền, đơn vị tư vấn bảo tồn, đơn vị thi công. Người xa quê có thể đóng vai giám sát độc lập về mặt minh bạch: đề nghị công khai dự toán, hồ sơ thiết kế, tiến độ. Đề nghị có ảnh chụp hiện trạng trước khi sửa và sau khi sửa để lưu lại. Những việc này giúp làng tránh bị đội giá hoặc thi công ẩu.
Những món quà ý nghĩa cho đình
Thay vì tặng tượng mới, đồ thờ mới chưa chắc hợp với không gian cổ, có thể tặng những thứ đình đang thiếu: tủ kính bảo quản sắc phong, máy hút ẩm, hệ thống đèn an toàn, sách về lịch sử làng cho tủ sách ở đình, học bổng mang tên người đi trước cho con em trong làng. Hỏi ban quản lý đình cần gì trước khi tặng.
Giữ cây đa, giếng làng, bến nước
Không gian đình làng không chỉ là ngôi nhà gỗ. Cây đa, giếng nước, ao đình, bến sông là một phần của cảnh quan văn hóa. Nhiều nơi đã lấp ao đình làm bãi đỗ xe hay chặt cây cổ thụ vì sợ đổ. Góp ý để làng chăm sóc cây bằng chuyên gia, cắt tỉa an toàn thay vì chặt bỏ, giữ ao đình sạch — đó cũng là giữ đình.
Ghi chép lịch sử làng: việc người đi xa làm rất tốt
Người đi học, đi làm xa thường có điều kiện về sách vở, máy móc. Có thể giúp làng chụp ảnh đình, sắc phong, đồ thờ; ghi âm lời các cụ kể về thần tích, về hội; nhờ chuyên gia dịch hoành phi câu đối. Một cuốn sách nhỏ về lịch sử làng là món quà có giá trị lâu dài cho cả làng.
Hội đồng hương và sợi dây với làng
Nhiều làng có hội đồng hương ở thành phố lớn, thậm chí ở nước ngoài, thường gặp nhau dịp đầu năm và dịp hội làng. Hội đồng hương là kênh tốt để vận động công đức, khuyến học, giúp đỡ người làng gặp khó. Điều quan trọng là minh bạch và tránh để hội thành nơi phô trương, so bì đóng góp.
Về dự hội cùng con cháu
Đưa con về quê dịp hội làng là cách tốt nhất để trẻ biết mình từ đâu đến. Trước chuyến đi, kể cho trẻ nghe về vị thần làng; ở hội, cho trẻ xem rước, chơi trò dân gian; sau hội, cùng trẻ xem lại ảnh. Trẻ lớn lên ở phố có thể không hiểu hết, nhưng ký ức ấy sẽ ở lại.
Tên trên bia công đức: nên hay không
Ghi tên người công đức là cách ghi nhận và cảm ơn. Nhưng khi việc khắc tên trở thành cuộc đua ai to hơn, ai đứng đầu, nó dễ gây mất đoàn kết. Nhiều làng chọn cách ghi tên theo thứ tự thời gian hoặc theo chữ cái, không theo số tiền. Người có lòng thật thường không cần tên mình to hơn ai.
Đóng góp không chỉ bằng tiền
Ngoài tiền, có thể góp công sức trong ngày hội, góp kiến thức (luật, kiến trúc, y tế), giới thiệu chuyên gia bảo tồn, quảng bá hội làng một cách có văn hóa. Người làm truyền thông có thể giúp làm trang thông tin về đình, giữ đúng tinh thần tôn trọng, không giật gân.
Khi trong làng có bất đồng về việc đình
Việc sửa đình, chia công đức đôi khi gây tranh cãi. Người ở xa nên tránh đứng về phe nào khi chưa nắm rõ, khuyến khích bàn bạc công khai, có biên bản, mời cơ quan chuyên môn hoặc chính quyền tư vấn khi cần. Giữ đoàn kết làng quan trọng hơn thắng thua một cuộc tranh luận.
Giữ đình là giữ nếp
Một ngôi đình được giữ gìn tốt là dấu hiệu một cộng đồng còn gắn bó, còn biết ơn quá khứ. Người xa quê dù đi bao xa, chỉ cần còn quan tâm, còn trở về, là còn góp phần giữ nếp ấy. Và đôi khi, chỉ một lần về thắp hương, hỏi han các cụ giữ đình, cũng là một sự góp sức.
Một chuông đồng nhỏ, đôi đèn hay bộ đồ thờ cho ban thờ trong căn hộ cũng giúp người xa quê giữ nếp hương khói; có thể xem tham khảo ở Thế Giới Phong Thủy, chọn món nhỏ gọn, an toàn khi đốt nến.