Thành hoàng làng là ai: vị thần bảo hộ riêng của từng làng và vì sao mỗi làng thờ một vị khác nhau
Trả lời ngắn: Thành hoàng làng là vị thần được dân một làng tôn làm người bảo hộ chung, thờ ở đình. Vị ấy có thể là một danh tướng, một người có công khai hoang lập làng, một vị thần núi sông, thậm chí một nhân vật mà chỉ dân làng ấy biết tên. Mỗi làng chọn vị thần gắn với lịch sử và nỗi lo của chính mình, nên thần làng ở mỗi nơi một khác.
Gốc gác: từ thần thành trì Trung Hoa đến thần làng Việt
Chữ "thành hoàng" vốn chỉ vị thần coi giữ thành trì và hào lũy, một tín ngưỡng có từ lâu ở Trung Hoa. Khi vào Việt Nam, khái niệm này không dừng ở các thành lớn mà đi thẳng xuống làng. Người Việt sống quần cư theo làng, mỗi làng có lũy tre, cổng làng, ruộng đất và hương ước riêng, nên nhu cầu một vị thần "của riêng làng mình" rất tự nhiên.
Qua nhiều thế kỷ, thần thành trì ngoại nhập hòa với tục thờ thần đất, thần sông, người có công vốn có sẵn trong dân gian. Kết quả là một tín ngưỡng rất Việt: thần không ngự trên cao xa mà ở ngay giữa làng, trong ngôi đình nơi dân làng họp việc chung.
Vì sao mỗi làng thờ một vị khác nhau
Không có danh sách thần làng chung cho cả nước. Làng ven sông có thể thờ vị thần sông nước vì nỗi lo lũ lụt; làng có người đỗ đạt, làm quan giúp dân thì thờ chính người ấy; làng từng là nơi đóng quân của một danh tướng thì thờ vị tướng đó. Có làng thờ người dạy dân nghề dệt, nghề gốm, nghề đúc đồng, vừa là thần làng vừa là tổ nghề.
Vì vậy, muốn hiểu một làng, nhìn vào vị thần họ thờ là đoán được phần nào lịch sử của nơi đó: họ từng sợ gì, mang ơn ai và tự hào về điều gì.
Các loại thần thường được tôn làm Thành hoàng
Các nhà nghiên cứu văn hóa thường chia thần làng thành vài nhóm lớn, cách chia không hoàn toàn thống nhất giữa các sách:
- Nhiên thần: thần núi, thần sông, thần đất, thần cây — sức mạnh tự nhiên được nhân cách hóa.
- Nhân thần: người thật có công với làng hoặc với nước, như danh tướng, người khai hoang, người dạy nghề.
- Thần có lai lịch huyền thoại: những vị chỉ được biết qua truyền thuyết, thần tích, khó xác định là người thật hay không.
- Vị thần được triều đình chỉ định hoặc gia phong: có làng thờ theo sắc phong từ trên đưa xuống.
Nhiều làng thờ cùng lúc nhiều vị, có vị chính, có vị phối thờ. Không nên lấy một khuôn để áp cho mọi đình.
Thần tích: "lý lịch" của vị thần làng
Mỗi vị thần làng thường có một bản thần tích, ghi lai lịch, công trạng, ngày sinh ngày hóa và những phép lạ được truyền tụng. Nhiều bản thần tích được soạn lại hoặc chép lại qua nhiều đời, có bản do người xưa biên soạn để xin triều đình phong sắc. Vì vậy trong thần tích có lẫn cả sự thật lịch sử, truyền thuyết và lớp văn chương tôn vinh.
Đọc thần tích nên đọc như một tư liệu văn hóa: nó cho biết dân làng muốn nhớ về vị thần như thế nào, hơn là một hồ sơ lịch sử chính xác từng chi tiết.
Thành hoàng ở trong đời sống làng
Ngày trước, mọi việc lớn của làng đều gắn với thần: đầu năm cầu yên, mùa màng cầu mưa thuận gió hòa, có dịch bệnh thì làm lễ cầu an, làng có người đỗ đạt về bái tạ ở đình. Đình vừa là nơi thờ thần, vừa là nơi hội họp, xử việc, nên quyền uy của thần gắn chặt với trật tự làng xã.
Thần làng vì thế đóng vai trò như sợi dây cố kết: người cùng làng có chung một vị thần, chung một ngày hội, chung một niềm tự hào. Đi xa, người ta vẫn nhớ "làng mình thờ ông nào".
Thành hoàng và Thổ công khác nhau ở đâu
Hai vị hay bị lẫn. Thổ công là thần đất coi sóc một gia đình, một mảnh đất ở, thờ trong nhà. Thành hoàng coi sóc cả làng, thờ ở đình. Có thể hình dung như hai tầng: trong nhà có thần nhà, ngoài làng có thần làng. Nhiều bài văn khấn tại gia vẫn kính mời cả "bản cảnh Thành hoàng" lẫn "Thổ địa" vì theo quan niệm dân gian, mọi việc trong nhà cũng nằm trong vùng thần làng cai quản.
Thành hoàng ở thành phố thì sao
Đô thị hóa nuốt dần nhiều làng cũ, nhưng không ít ngôi đình vẫn còn giữa phố. Ở nhiều phường của các thành phố lớn, đình cũ vẫn mở cửa, vẫn có lễ kỳ yên, vẫn có ban quản lý gồm người cao tuổi trong khu. Người mới đến ở có thể chưa biết thần làng nơi mình sống là ai; hỏi ban quản lý đình hoặc đọc bảng giới thiệu di tích là cách nhanh nhất.
Ở miền Nam, đình thường gắn với lễ Kỳ Yên đầu năm hoặc cuối năm; ở miền Bắc, hội làng thường rơi vào mùa xuân và mùa thu. Mỗi nơi một lịch riêng, không có ngày chung cho cả nước.
Thần làng có phải là "thần linh ứng" để cầu tài lộc?
Thần làng trước hết là biểu tượng của cộng đồng, không phải một "cửa" để xin xỏ việc riêng. Người làng đến đình cầu cho cả làng yên ổn, mùa màng tươi tốt, con cháu học hành tử tế. Việc biến đình làng thành nơi "xin lộc" theo kiểu đổi chác — dâng càng nhiều càng được nhiều — là cách hiểu lệch, và cũng dễ thành mảnh đất cho trục lợi.
Những điều dân gian kiêng khi ở gần đình
Nhiều làng còn giữ những điều kiêng mang tính tôn trọng: không nói tục, không cãi cọ trong sân đình, không xây nhà cao lấn át đình, không tự ý chặt cây cổ thụ trong khuôn viên. Có lệ kiêng gọi thẳng tên húy của thần; ngày xưa thậm chí dân làng phải tránh đặt tên con trùng tên thần. Dù tin hay không, những điều ấy đều xoay quanh một ý: giữ không gian chung cho trang nghiêm.
Thành hoàng trong văn khấn tại gia
Trong các bài khấn gia tiên ngày rằm, mùng một hay ngày giỗ, người ta thường kính cáo "ngài Bản cảnh Thành hoàng" trước khi mời gia tiên. Ý nghĩa là xin phép vị thần cai quản vùng đất cho tổ tiên về hưởng lễ. Người không thuộc lòng văn khấn có thể nói bằng lời mộc: kính báo thần làng nơi gia đình đang ở, rồi mới mời ông bà. Thành tâm quan trọng hơn câu chữ.
Thần làng và di sản: giữ gì, giữ thế nào
Nhiều ngôi đình là di tích được xếp hạng; sắc phong, thần tích, đồ tế khí là hiện vật quý. Việc tu bổ di tích thường phải theo quy định về bảo tồn, có thẩm định chuyên môn, không phải muốn sửa gì cũng được. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và từng cấp di tích, nên khi làng muốn sửa đình, nên hỏi cơ quan quản lý văn hóa địa phương trước.
Với người dân, giữ di sản bắt đầu từ việc nhỏ: không dán giấy, không khắc tên lên cột, không mang đồ cổ trong đình đi bán, không thay cái cũ bằng cái mới "cho đẹp" khi chưa hỏi người hiểu chuyện.
Người trẻ có cần biết thần làng của mình?
Không ai bắt buộc. Nhưng biết làng mình thờ ai là biết thêm một mảnh của chính mình: ông bà đã sống ở đâu, đã cùng nhau vượt qua những gì. Một buổi về quê, vào đình đọc bảng giới thiệu, hỏi cụ từ về vị thần — đó là một bài học lịch sử địa phương không sách giáo khoa nào có.
Đọc thêm từ đâu cho đúng
Nguồn đáng tin là thư viện tỉnh, bảo tàng địa phương, các công trình nghiên cứu văn hóa làng xã và bản dịch thần tích, sắc phong do người có chuyên môn thực hiện. Cẩn trọng với các bài lan truyền trên mạng gán cho thần làng những "phép linh ứng" ly kỳ hoặc gắn với lời mời đóng tiền làm lễ.
Nhà nào muốn có đôi chuông nhỏ, bộ đèn hay đồ thờ tự để bàn thờ thần linh trong nhà thêm trang nghiêm, có thể xem thêm ở Thế Giới Phong Thủy; còn với đình làng, đóng góp đẹp nhất vẫn là giữ gìn và tham gia ngày hội.