Táo quân là ai: ba vị Táo, sự tích "hai ông một bà" và vì sao bếp là nơi người Việt kính cẩn nhất
Trả lời ngắn: Táo quân là vị thần coi bếp lửa và mọi việc lớn nhỏ trong gia đình. Người Việt thờ ba vị Táo theo sự tích "hai ông một bà" — một người vợ và hai người chồng trước sau, cùng chết trong đống lửa vì nghĩa tình. Mỗi năm vào ngày 23 tháng Chạp, gia đình tiễn Táo quân về trời tâu việc nhà, và đón về vào đêm giao thừa.
Sự tích "hai ông một bà"
Truyện kể có đôi vợ chồng nghèo, người chồng tên Trọng Cao, người vợ là Thị Nhi. Vì cuộc sống túng quẫn, hai người cãi nhau, Thị Nhi bỏ đi rồi lấy người chồng mới là Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ, lưu lạc thành người hành khất, tình cờ đến xin ăn ở nhà Thị Nhi. Nhận ra chồng cũ, Thị Nhi thương xót, giấu Trọng Cao trong đống rơm. Phạm Lang đốt rơm lấy tro bón ruộng, Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi lao vào lửa theo, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy vào. Ngọc Hoàng cảm động, phong ba người làm thần coi bếp.
Truyện có nhiều dị bản về tên nhân vật và tình tiết, nhưng cốt lõi là nghĩa tình vợ chồng và sự bao dung. Đó cũng là lý do Táo quân gắn với hạnh phúc gia đình.
Ba vị Táo coi việc gì
Theo cách hiểu dân gian phổ biến, ba vị được gọi là Thổ Công (coi việc bếp), Thổ Địa (coi nền nhà, đất ở) và Thổ Kỳ (coi việc chợ búa, mua bán của bà nội trợ). Có nơi gọi gộp là Định Phúc Táo quân. Cách phân chia này không thống nhất tuyệt đối giữa các sách, nhưng đều nói lên rằng Táo quân lo toan mọi chuyện trong nhà.
Vì sao bếp quan trọng đến thế
Với người xưa, bếp lửa là trung tâm của gia đình: nơi nấu cơm, sưởi ấm, giữ lửa qua đêm. Mất lửa là mất bữa ăn, nhiều gia đình phải sang hàng xóm xin lửa. Lửa cũng là hiểm họa nếu bất cẩn. Thờ thần bếp vừa là lòng biết ơn, vừa là lời nhắc giữ bếp sạch, giữ lửa cẩn thận.
Táo quân lên chầu trời: ý nghĩa ngày 23 tháng Chạp
Dân gian tin rằng ngày 23 tháng Chạp, Táo quân cưỡi cá chép về trời báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc tốt xấu trong nhà suốt một năm. Vì vậy gia đình làm lễ tiễn, chuẩn bị mũ áo, cá chép, mâm cúng. Nhiều gia đình cũng dọn dẹp bếp sạch sẽ trong dịp này. Hiểu theo nghĩa đời thường, đó là dịp cả nhà nhìn lại một năm sống cùng nhau.
Mũ ông Công, áo bà Táo
Lễ vật truyền thống gồm hai mũ ông (có cánh chuồn) và một mũ bà (không cánh), cùng áo, hia bằng giấy, màu sắc theo năm ngũ hành ở một số nơi. Đây là vàng mã tượng trưng. Ngày nay nhiều gia đình giảm bớt, chỉ giữ một bộ nhỏ hoặc không đốt vàng mã, chỉ thắp hương. Lễ nặng hay nhẹ không quyết định lòng thành.
Cá chép: "phương tiện" của Táo quân
Miền Bắc thường dùng cá chép sống, sau lễ thả ra sông hồ để "cá hóa rồng" đưa ông Táo về trời. Miền Nam nhiều nơi dùng cá chép giấy, hoặc không dùng cá. Việc thả cá cần làm đúng chỗ: thả xuống nước sạch, không ném từ trên cầu cao, không thả cả túi ni lông xuống sông. Nhiều nơi có điểm thu gom cá để thả đúng cách — một thay đổi tích cực vì môi trường.
Táo quân có "mách tội" thật không
Câu chuyện Táo quân lên tâu việc nhà mang tính giáo dục: sống tốt thì không sợ bị "báo cáo". Không nên dùng chuyện này để dọa trẻ con hay dọa nhau. Một năm có điều không như ý thì cùng nhau sửa, chứ lễ cúng không xóa được lỗi lầm, cũng không mua được lời khen.
Thờ Táo quân ở đâu trong nhà
Theo truyền thống, Táo quân được thờ ở khu bếp, có nơi đặt bài vị hoặc bát hương nhỏ trên kệ gần bếp, có nơi thờ chung trên ban thờ thần linh. Nhiều gia đình hiện đại không đặt bát hương riêng ở bếp mà chỉ làm lễ vào dịp 23 tháng Chạp. Đặt hương ở bếp phải xa bếp gas, xa rèm vải, không ở chỗ dầu mỡ bắn.
An toàn khi làm lễ ở bếp
- Không thắp hương sát bếp gas hay bình gas.
- Đốt vàng mã (nếu có) ở chậu kim loại ngoài trời, có người trông, xa vật dễ cháy.
- Ở chung cư, tuân theo quy định của ban quản lý, nhiều nơi cấm đốt vàng mã trên ban công.
- Tắt nến, hương trước khi ra khỏi nhà hoặc đi ngủ.
Táo quân ở ba miền có gì khác
Miền Bắc giữ lễ 23 tháng Chạp khá trang trọng với cá chép sống, mũ áo giấy và mâm cúng. Miền Trung nhiều nơi cúng gọn, có gia đình thay cá sống bằng cá giấy. Miền Nam gọi là "đưa ông Táo", lễ vật đơn giản hơn, có nhà dâng kẹo mè, chè xôi. Dù khác nhau về hình thức, cả ba miền đều coi đây là mốc mở đầu cho những ngày Tết.
Ông Táo và chuyện kiêng kỵ trong bếp
Dân gian có nhiều điều kiêng trong bếp như không gác chân lên bếp, không đập vỡ ông đầu rau, không nói tục trong bếp. Phần lớn những điều ấy mang ý nghĩa giữ gìn và an toàn: bếp xưa là ba ông đầu rau bằng đất nung, vỡ thì không nấu được; gác chân lên bếp dễ bỏng. Hiểu như vậy để giữ những điều có ích, bỏ bớt nỗi sợ không cần thiết.
Táo quân trong văn hóa đại chúng
Nhiều năm qua, hình ảnh Táo quân còn gắn với những chương trình hài cuối năm, nơi các "ông Táo" tâu chuyện xã hội bằng tiếng cười. Điều đó cho thấy tín ngưỡng dân gian có thể đi vào đời sống hiện đại một cách tự nhiên, miễn là giữ được sự tôn trọng với ý nghĩa gốc.
Đón Táo quân về nhà đêm giao thừa
Trong lễ giao thừa, nhiều gia đình kính mời Táo quân trở về cùng các vị thần linh nhận việc năm mới. Đây là phần ít được nhắc tới nhưng khép lại vòng nghi lễ: tiễn đi để tổng kết, đón về để bắt đầu năm mới. Không cần làm lễ riêng nếu gia đình đã cúng giao thừa đầy đủ.
Dạy trẻ về Táo quân
Có thể kể sự tích như một câu chuyện về lòng bao dung và nghĩa tình, rồi cùng trẻ dọn bếp, chọn cá đi thả. Nhắc trẻ về an toàn lửa: không nghịch bếp, không đến gần nến hương. Táo quân vì vậy trở thành bài học về gia đình và an toàn, không chỉ là một ngày cúng.
Giữ lễ gọn mà vẫn đủ ý
Một mâm nhỏ với hương, hoa, quả, chén nước, có thể thêm mâm cơm nhà, một bộ mũ áo giấy nhỏ hoặc không, cá chép thả đúng chỗ — như vậy là đủ lễ. Quan trọng hơn là bếp sạch, nhà gọn, cả nhà hòa thuận. Đó mới là "bản báo cáo" đẹp nhất của một năm.
Thờ Táo quân và sống cho đầm ấm
Táo quân là biểu tượng của mái ấm. Thờ Táo không chỉ để cầu may mà để nhắc nhau giữ lửa gia đình: bữa cơm chung, lời nói nhẹ nhàng, chia sẻ việc nhà. Một căn bếp ấm cúng, nơi mọi người cùng nấu nướng, có lẽ là cách tôn kính Táo quân thiết thực nhất.
Nếu gia đình muốn có bộ lư hương nhỏ, đèn thờ hay bình hoa cho kệ thờ thần linh, có thể xem ở Thế Giới Phong Thủy, chọn chất liệu không bắt lửa và đặt xa bếp nấu.