Môn thần, thần giữ cửa và tục dán tranh, treo câu đối, dựng cây nêu ngày Tết của người Việt
Trả lời ngắn: Môn thần là các vị thần giữ cửa trong tín ngưỡng dân gian, có nguồn gốc từ truyền thuyết Trung Hoa về hai vị Thần Đồ, Uất Lũy chuyên bắt quỷ. Người Việt xưa dán tranh môn thần, treo câu đối đỏ, dựng cây nêu ngày Tết để trấn giữ nhà cửa, xua điều xấu, đón điều lành. Ngày nay những tục ấy được giữ chủ yếu như nét trang trí và văn hóa.
Cửa nhà trong quan niệm xưa
Cửa là nơi người ra vào, cũng là nơi "khí" ra vào theo quan niệm phong thủy. Với người xưa, cửa là ranh giới cần được bảo vệ khỏi tà khí, ma quỷ. Vì thế nhiều nền văn hóa Á Đông có thần giữ cửa. Ở Việt Nam, tục này gắn chặt với dịp Tết, khi năm cũ chuyển sang năm mới.
Truyền thuyết Thần Đồ, Uất Lũy
Truyền thuyết kể rằng ở núi Độ Sóc có cây đào lớn, dưới gốc có hai anh em Thần Đồ và Uất Lũy canh giữ, bắt những quỷ dữ quấy nhiễu người. Từ đó người ta vẽ hình hai vị, hoặc viết tên, dán lên cửa ngày Tết. Cành đào ngày Tết, theo một số cách giải thích, cũng liên quan đến truyền thuyết này. Đây là truyện dân gian có nhiều dị bản.
Tranh dân gian dán cửa
Ở các dòng tranh dân gian Việt như Đông Hồ, Hàng Trống, có những tranh thờ, tranh trấn trạch, tranh tướng giữ cửa. Ngày Tết, nhà nhà dán tranh lên cửa, lên vách vừa để trang trí vừa để cầu bình an. Ngày nay tranh dân gian ít được dán theo nghĩa trấn trạch, mà thành món quà văn hóa, đồ trang trí mang hồn Tết xưa.
Câu đối đỏ
"Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ" là hình ảnh Tết quen thuộc. Câu đối thường viết chữ Hán hoặc chữ Nôm, sau này cả chữ Quốc ngữ, nội dung chúc phúc, cầu an. Màu đỏ theo quan niệm dân gian xua điều xấu. Người xưa thuê ông đồ viết câu đối; ngày nay phố ông đồ dịp Tết vẫn là nét văn hóa được nhiều người yêu thích.
Cây nêu: "cột mốc" ngày Tết
Cây nêu là cây tre cao dựng trước nhà từ ngày 23 tháng Chạp đến hết Tết, trên ngọn treo khánh, chuông gió, bùa, túi trầu cau, có nơi treo cờ vải. Truyền thuyết kể về cuộc tranh đất giữa người và quỷ, nhờ cây nêu có dấu hiệu của Phật mà quỷ không dám lại gần. Cây nêu vì vậy là biểu tượng đánh dấu đất của người, trấn giữ nhà cửa ngày Tết.
Rắc vôi bột hình cung tên
Một số vùng còn có tục rắc vôi bột trước cửa, vẽ hình cung tên để "quỷ không dám vào". Tục này gắn với truyền thuyết cây nêu. Ngày nay hiếm gặp ở thành phố, nhưng ở một số làng quê vẫn còn. Vôi bột có thể gây bỏng da, bỏng mắt, nên nếu làm cần để xa tầm với trẻ nhỏ và vật nuôi.
Thờ thần cửa ở miền Nam
Ở miền Nam, nhiều nhà có bàn thờ Thiên (bàn thờ Ông Thiên) ngoài hiên, thờ trời đất và các vị thần cai quản, nhìn ra trước nhà. Đây không hẳn là môn thần nhưng cùng tinh thần kính thần linh ở ranh giới trong – ngoài. Nhiều nhà phố hiện đại không có hiên vẫn đặt một bát hương nhỏ cạnh cửa ra vào hoặc ban công.
Bàn thờ Thiên ngoài hiên nhà miền Nam
Ở nhiều vùng Nam Bộ, trước hiên nhà có một trụ hoặc kệ nhỏ gọi là bàn thờ Thiên, đặt bát hương, bình hoa, chén nước, hướng ra trời. Gia đình thắp hương sáng tối, cúng rằm, mùng một, cúng giao thừa. Bàn thờ Thiên thể hiện lòng kính trời đất. Khi đặt, nên chọn chỗ không vướng lối đi, có mái che mưa cho bát hương, xa dây điện ngoài hiên.
Tranh dân gian: chọn tranh thật hay tranh in
Tranh Đông Hồ in thủ công bằng ván khắc gỗ trên giấy điệp, màu từ vật liệu tự nhiên; tranh Hàng Trống vẽ, tô màu bằng tay. Trên thị trường có nhiều bản in công nghiệp mô phỏng. Nếu mua làm quà hay trưng bày lâu dài, nên tìm cơ sở nghệ nhân, hỏi rõ cách làm. Tranh in công nghiệp vẫn dùng được để trang trí Tết, miễn biết mình đang mua gì và giá hợp lý.
Cành đào, cây quất: "môn thần" của người phố
Với nhiều gia đình thành phố, cành đào miền Bắc, chậu mai miền Nam, cây quất đặt trước cửa ngày Tết đã thay vai trò của cây nêu: đánh dấu Tết đến, mang không khí tươi vui vào nhà. Dù không còn mang ý nghĩa trấn trạch rõ rệt, chúng vẫn tiếp nối tinh thần đón điều lành ở cửa nhà.
Ý nghĩa sâu xa: giữ nhà, giữ lòng
Thần giữ cửa, cây nêu, câu đối đỏ đều nói về mong muốn giữ cho ngôi nhà bình an, những người trong nhà yên ổn. Hiểu theo nghĩa hiện đại, giữ cửa còn là khóa cửa cẩn thận, lắp đèn chiếu sáng lối vào, giữ an ninh khi đi vắng ngày Tết — những việc thiết thực không kém.
Giữ tục này trong căn hộ, nhà phố
- Treo câu đối đỏ hoặc tranh dân gian trong nhà, ở hành lang trước cửa nếu tòa nhà cho phép.
- Đặt một cây nêu nhỏ trang trí trong phòng khách cho trẻ biết về tục xưa.
- Mua tranh Đông Hồ, Hàng Trống làm quà Tết, kể cho con nghe ý nghĩa từng bức.
- Tránh dán băng keo làm hỏng cửa nhà thuê, dùng móc treo tháo được.
Câu đối viết sai: lỗi nhỏ đáng tránh
Câu đối in sẵn bán đại trà đôi khi sai chữ, sai đối, thậm chí dùng chữ Hán không đúng nghĩa. Nếu thích câu đối chữ Hán, nên mua từ người viết thư pháp có hiểu biết, hoặc chọn câu đối chữ Việt ý nghĩa rõ ràng. Một câu đối giản dị, đúng chữ, hợp ý gia đình đẹp hơn câu đối dài mà sai.
Đừng biến tục trấn giữ thành nỗi sợ
Có những lời rao bán "bùa trấn cửa", "gương trấn trạch" với giá cao, kèm lời dọa nhà không có sẽ gặp tà. Tục dân gian vốn mang ý cầu an vui vẻ, không phải để gieo nỗi sợ. Nếu thích, chọn món trang trí đẹp, hợp thẩm mỹ, giá phải chăng.
Dạy trẻ về cây nêu và câu đối
Kể cho trẻ truyện cây nêu, truyện Thần Đồ Uất Lũy như những câu chuyện cổ tích; cùng trẻ làm cây nêu nhỏ bằng ống hút, treo chuông giấy; cho trẻ tô màu tranh dân gian. Trẻ nhớ Tết qua những hoạt động như vậy lâu hơn mọi món quà.
Hạ nêu: khép lại những ngày Tết
Ngày mùng bảy tháng Giêng thường là ngày hạ nêu, đánh dấu kết thúc Tết, mọi người trở lại nhịp làm ăn. Nhiều nơi có lễ khai hạ. Dù không dựng nêu, gia đình vẫn có thể lấy mốc này để cất đồ trang trí, dọn dẹp, bắt đầu kế hoạch năm mới.
Giữ nét đẹp, bỏ phần rườm rà
Tục thần giữ cửa là một phần di sản văn hóa. Giữ lại ở mức trang trí và kể chuyện cho con cháu là đủ để nét đẹp ấy không mất. Những phần mang tính sợ hãi, tốn kém, thiếu an toàn thì nên bỏ bớt.
Chuông gió, khánh treo vốn là vật hay treo trên cây nêu ngày xưa; nếu muốn một chiếc chuông nhỏ treo cửa cho vui tai ngày Tết, có thể xem ở Thế Giới Phong Thủy, treo nơi không làm phiền hàng xóm.