Bà Mụ, mười hai Bà Mụ và Đức Ông: những vị thần coi sóc trẻ nhỏ trong tín ngưỡng của người Việt
Trả lời ngắn: Theo tín ngưỡng dân gian, mười hai Bà Mụ là những vị tiên giúp nặn hình hài và dạy trẻ những điều đầu đời như bú, cười, lẫy, bò; Đức Ông (Đức Thánh Ông) là vị cai quản các Bà Mụ. Vì vậy khi trẻ đầy tháng, đầy năm, nhiều gia đình làm lễ cúng mụ để tạ ơn và cầu cho bé khỏe mạnh. Đây là tín ngưỡng mang tính tạ ơn, không thay được việc chăm sóc y tế.
Mười hai Bà Mụ là ai
Dân gian kể rằng khi một đứa trẻ ra đời, có mười hai Bà Mụ cùng lo: bà nặn tay, bà nặn chân, bà nặn mắt mũi miệng, bà dạy bú, dạy cười, dạy lẫy, dạy bò… Tên gọi và việc của từng bà khác nhau giữa các bản kể. Con số mười hai có thể gắn với mười hai tháng hay mười hai con giáp, cũng là cách hình dung một "đội ngũ" chăm trẻ chu đáo.
Đức Ông: vị cai quản
Trong lễ cúng mụ, nhiều gia đình kính mời Đức Ông cùng mười hai Bà Mụ. Đức Ông được xem là người đứng đầu, ghi chép, xét duyệt. Ở miền Nam, Đức Ông và mười hai Bà Mụ thường được thờ chung trong lễ đầy tháng, thôi nôi với mâm lễ riêng cho Ông.
Vì sao trẻ cười, nhăn mặt khi ngủ
Dân gian hay nói trẻ cười một mình là "Mụ dạy", trẻ nhăn mặt là "Mụ trêu". Đó là cách giải thích dễ thương. Khoa học giấc ngủ cho biết trẻ sơ sinh có nhiều cử động mặt tự phát trong giấc ngủ. Cả hai cách nhìn có thể sống chung: kể cho vui, nhưng nếu trẻ quấy khóc kéo dài, bỏ bú, sốt, thì phải đưa đi khám.
Lễ cúng mụ đầy tháng
Khi trẻ tròn một tháng tuổi (tính theo âm lịch ở nhiều nơi), gia đình làm lễ cúng mụ. Lễ vật thường có mười hai phần chè xôi, bánh, hoa quả, đồ chơi nhỏ, cùng phần lễ riêng cho Đức Ông. Có nơi bày mười hai đôi hài, mười hai bộ áo giấy. Số lượng, món cụ thể tùy vùng miền và từng gia đình.
Lễ thôi nôi: tròn một năm
Thôi nôi là khi bé tròn một tuổi, đánh dấu bé "rời nôi" để bước vào giai đoạn mới. Ngoài cúng mụ, nhiều gia đình tổ chức "chọn nghề": bày bút, sách, thước, kéo, tiền… để bé bốc. Đây là trò vui có tính chúc phúc; không nên coi kết quả là "định mệnh", càng không áp lực lên đứa trẻ.
Lễ cúng mụ cho bé trai và bé gái
Một số nơi có khác biệt nhỏ: bé trai thường có thêm món như xôi gấc nặn hình, bé gái có món khác; thời điểm cúng đầy tháng có nơi tính khác nhau cho trai và gái. Những khác biệt này không thống nhất; gia đình có thể theo nếp ông bà hoặc làm giống nhau cho cả hai.
Ai đứng ra cúng
Thường là bà nội, bà ngoại hoặc mẹ của bé, có người lớn trong nhà phụ. Nếu gia đình trẻ, không quen lễ, có thể hỏi người lớn hoặc làm theo cách đơn giản: hương, hoa, quả, xôi chè, lời khấn mộc tạ ơn và cầu cho bé hay ăn chóng lớn. Không cần thuê thầy cúng nếu gia đình tự làm được.
Mâm cúng đơn giản cho gia đình bận rộn
- Hương, hoa tươi, đĩa trái cây.
- Xôi và chè (có thể đặt mua từ cơ sở uy tín).
- Một ít bánh kẹo, chén nước.
- Mâm nhỏ cho Đức Ông với xôi, chè hoặc món mặn tùy nếp.
Nhiều nhà không đốt vàng mã, chỉ thắp hương. Lễ gọn mà đầy đủ tấm lòng.
An toàn cho bé trong ngày cúng
Ngày cúng thường đông người, nhiều hương khói. Trẻ sơ sinh nhạy cảm với khói và tiếng ồn. Nên cho bé ở phòng thoáng, xa khu thắp hương, hạn chế người lạ bế hôn. Hương nến đặt cao, xa nôi, xa rèm. Đồ chơi bày cúng nếu cho bé chơi sau đó phải đúng độ tuổi, không có chi tiết nhỏ dễ hóc.
Sức khỏe mẹ và bé quan trọng hơn mọi lễ
Tạ ơn Bà Mụ là nét đẹp, nhưng chăm sóc y tế mới là điều quyết định. Khám thai, sinh ở cơ sở y tế, tiêm chủng đúng lịch, theo dõi cân nặng, dinh dưỡng, phát hiện sớm vàng da, sốt — những việc này phải được ưu tiên. Không nên vì lời khuyên "chưa cúng mụ nên bé quấy" mà chậm đưa bé đi khám.
Thờ Bà Mụ lâu dài trong nhà
Một số gia đình, đặc biệt ở miền Nam, thờ Bà Mụ một thời gian cho đến khi trẻ lớn, có nơi đến mười hai tuổi. Có gia đình chỉ cúng vào dịp đầy tháng, thôi nôi rồi thôi. Không bắt buộc thờ lâu dài. Nếu muốn, đặt một bát hương nhỏ ở nơi sạch, cao, xa tầm với của trẻ.
Đi chùa, đền cầu tự và cầu an cho bé
Nhiều gia đình đến chùa, đền để cầu tự (cầu con) hay cầu an cho bé. Đó là nhu cầu tinh thần chính đáng. Cần tỉnh táo trước những dịch vụ "bán khoán", "bán con cho thánh", "cắt duyên" với chi phí cao, gieo lo sợ cho cha mẹ trẻ. Lời cầu thành tâm không đi kèm bảng giá.
Tục "bán khoán" và cách nhìn tỉnh táo
Một số nơi có tục "bán khoán" trẻ cho thần, Phật hoặc cho chùa, đền khi trẻ hay ốm, khó nuôi — một cách gửi gắm niềm tin để cha mẹ yên tâm. Tục này thuộc văn hóa dân gian, hiện vẫn có gia đình làm. Điều cần tỉnh táo là chi phí và sự chậm trễ trong chữa bệnh: trẻ hay ốm cần được bác sĩ nhi khám để tìm nguyên nhân, tiêm chủng đầy đủ, dinh dưỡng hợp lý. Lễ chỉ nên là phần an lòng bên cạnh việc chữa trị.
Đặt tên cho bé và chuyện "tránh tên xấu để Mụ khỏi bắt"
Ngày xưa có tục đặt tên xấu ở nhà cho trẻ để "ma quỷ không để ý", gắn với nỗi lo trẻ khó nuôi khi y tế còn kém. Ngày nay nhiều gia đình vẫn gọi con bằng tên ở nhà dễ thương, còn tên khai sinh chọn theo ý nghĩa đẹp. Việc đặt tên khai sinh cần theo quy định hộ tịch hiện hành; khi có băn khoăn về chữ, dấu, hãy hỏi cơ quan đăng ký hộ tịch.
Giữ lại kỷ niệm thay vì chạy theo mâm lễ hoành tráng
Nhiều gia đình trẻ dồn tiền cho mâm lễ, bánh kem, trang trí cầu kỳ. Điều con trẻ sau này trân trọng có lẽ là những tấm ảnh, đoạn phim ghi lại ngày đầy tháng, thôi nôi với ông bà, cha mẹ. Lễ gọn, ấm cúng, có đông đủ người thân là đủ.
Lời khấn mộc cho lễ cúng mụ
Gia đình có thể khấn đơn giản: kính lạy Đức Ông, mười hai Bà Mụ, hôm nay ngày… gia đình chúng con tên… ngụ tại… có cháu… tròn một tháng (một tuổi), xin dâng lễ tạ ơn, cầu cho cháu hay ăn chóng lớn, mạnh khỏe, ngoan ngoãn. Văn khấn đầy đủ có thể tham khảo ở các sách văn khấn; quan trọng nhất là lòng thành.
Hiểu tín ngưỡng Bà Mụ bằng lòng biết ơn
Hình ảnh mười hai Bà Mụ cần mẫn nặn từng ngón tay, dạy từng nụ cười cho đứa trẻ thật ra là hình ảnh của chính những người chăm trẻ: mẹ, bà, bác sĩ, hộ sinh. Tạ ơn Bà Mụ cũng có thể hiểu là tạ ơn tất cả những bàn tay đã chăm sóc con mình trong những ngày đầu đời.
Muốn tìm một món quà nhỏ ý nghĩa cho bé dịp đầy tháng, thôi nôi như vòng dâu tằm hay mặt dây an toàn đúng độ tuổi, có thể xem ở Thế Giới Phong Thủy, luôn kiểm tra dây và kích thước để tránh nguy cơ hóc, thắt cổ.