Năm giới cho người tại gia: hiểu từng giới như một cam kết sống lành, giữ sao cho thực tế
Trả lời ngắn: năm giới là năm điều người Phật tử tại gia phát nguyện giữ: không sát hại sinh mạng, không lấy của không được cho, không tà dâm, không nói dối và không dùng rượu cùng các chất gây say nghiện. Năm giới không phải luật trừng phạt, mà là cam kết tự nguyện giúp mình và người xung quanh sống an ổn.
Khi một người quy y Tam Bảo ở chùa, thường sẽ được truyền năm giới. Nhiều người nghe năm giới như một danh sách cấm đoán khô khan. Thật ra, nếu nhìn kỹ, mỗi giới là một cách bảo vệ: bảo vệ sự sống, tài sản, gia đình, lòng tin và sự tỉnh táo.
Bài này không thay lời giảng của các vị thầy ở chùa. Nó chỉ giúp người mới tìm hiểu có cái nhìn tổng quát, và người đã giữ giới có thêm góc để suy ngẫm.
Giới là gì trong Phật giáo
Giới là những điều phát nguyện giữ để thân và lời không gây hại. Khác với luật pháp, giới do mình tự nguyện nhận, và nếu lỡ phạm thì sám hối, sửa đổi chứ không phải bị ai phạt.
Giới, định, tuệ là ba phần của việc tu học. Giới là nền móng: khi hành động không gây hại, tâm bớt day dứt, dễ an định hơn, và từ đó hiểu biết sáng hơn.
Giới thứ nhất: không sát sinh
Giới đầu tiên là không cố ý giết hại sinh mạng. Cốt lõi là lòng tôn trọng sự sống. Người tại gia giữ giới này ở mức không cố ý giết người, không giết hại động vật một cách tàn nhẫn hay vô cớ.
Có những tình huống phức tạp như diệt côn trùng gây bệnh, nghề nghiệp liên quan đến chăn nuôi. Nhiều vị thầy khuyên người tại gia giữ tinh thần giảm thiểu tổn hại trong khả năng, và hỏi trực tiếp thầy hướng dẫn với hoàn cảnh cụ thể của mình.
Ăn chay có bắt buộc không
Năm giới không bắt buộc người tại gia ăn chay trường. Nhiều người chọn ăn chay vào ngày rằm, mùng một hoặc một số ngày trong tháng như một cách nuôi lòng từ. Ăn chay là lựa chọn tự nguyện, nên làm sao cho đủ dinh dưỡng, nhất là với trẻ em, phụ nữ mang thai, người bệnh; khi cần hãy hỏi ý kiến bác sĩ dinh dưỡng.
Giới thứ hai: không trộm cắp
Giới thứ hai là không lấy những gì không được cho. Ngoài trộm cướp hiển nhiên, giới này còn bao gồm gian lận, ăn bớt, trốn nợ, dùng đồ của người khác mà không hỏi.
Trong đời sống hôm nay, có thể nghĩ đến: dùng phần mềm lậu, chép bài của người khác mà không ghi nguồn, khai gian để hưởng lợi. Giữ giới này là giữ sự trong sạch trong cách mình có được mọi thứ.
Giới thứ ba: không tà dâm
Với người tại gia, giới thứ ba thường được giảng là không quan hệ tình cảm, tình dục sai trái, như ngoại tình, quan hệ gây tổn thương hay lợi dụng người khác. Cốt lõi là trách nhiệm và sự chung thủy, bảo vệ hạnh phúc gia đình mình và gia đình người.
Giới này không phủ nhận đời sống vợ chồng; nó chỉ yêu cầu đời sống ấy được đặt trên sự tôn trọng và cam kết.
Giới thứ tư: không nói dối
Giới thứ tư là không nói sai sự thật để lừa người. Nhiều vị thầy mở rộng sang cả bốn điều của chánh ngữ: không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời thô ác, không nói lời vô ích.
Giữ giới này trong kinh doanh nghĩa là không quảng cáo sai sự thật, không hứa điều mình biết không làm được. Với người bán hàng, đây là giới khó giữ nhưng cũng là cách giữ uy tín lâu dài.
Giới thứ năm: không dùng chất say
Giới thứ năm là không dùng rượu và các chất gây say, nghiện. Lý do được giảng là chất say làm mất tỉnh táo, từ đó dễ phạm bốn giới còn lại: say thì dễ đánh nhau, lấy đồ, ăn nói bừa bãi, làm điều sai trái.
Nhiều người tại gia thấy giới này khó giữ trong văn hóa cỗ bàn. Có thể bắt đầu bằng việc không uống khi lái xe, không ép người khác uống, không uống đến mức say. Riêng chuyện lái xe sau khi uống rượu bia là vi phạm pháp luật và nguy hiểm tính mạng, không có ngoại lệ.
Có thể nhận ít hơn năm giới không
Theo truyền thống, người tại gia có thể nhận một số giới mà mình tự thấy giữ được trước, rồi tăng dần. Điều này giúp việc giữ giới thực tế hơn. Nên hỏi thầy ở chùa nơi mình quy y về cách thức cụ thể.
Khi lỡ phạm giới
Phạm giới không có nghĩa là hết đường tu. Người Phật tử được dạy sám hối: nhận lỗi một cách thành thật, sửa chữa những gì có thể, và phát nguyện không tái phạm. Sám hối không phải là đọc một bài kinh để xóa tội, mà là thay đổi thật trong hành động.
Nếu việc làm sai đã gây thiệt hại cho người khác, sửa chữa với người ấy, như trả lại, xin lỗi, đền bù, là phần quan trọng nhất.
Năm giới và pháp luật
Nhiều giới trùng với những điều pháp luật cấm: giết người, trộm cắp, lừa đảo. Nhưng giới đi xa hơn luật: luật không cấm nói dối vô hại hay uống rượu ở nhà, còn giới thì khuyên tránh. Ngược lại, giữ giới không thay cho việc tuân thủ pháp luật; người Phật tử vẫn phải sống đúng luật nơi mình ở.
Năm giới trong gia đình có con nhỏ
Năm giới là bài học đạo đức rất dễ dạy cho trẻ: không đánh con vật, không lấy đồ của bạn, nói thật, tôn trọng thân thể mình và người khác. Cha mẹ giữ giới là tấm gương rõ ràng nhất.
Khi con thấy cha mẹ không uống rượu khi lái xe, không nói dối người bán hàng, con học được nhiều hơn mọi bài giảng.
Năm giới và hạnh phúc thực tế
Giữ năm giới đem lại những lợi ích rất thực: ít mâu thuẫn, ít nợ nần, ít bệnh tật do rượu bia, được người khác tin cậy, ngủ ngon vì không day dứt. Đó là lý do năm giới được coi là nền tảng của một đời sống an lành, dù người giữ có theo đạo Phật hay không.
Năm giới ở nơi làm việc
Ở công sở, năm giới hiện ra trong những việc rất nhỏ: không lấy văn phòng phẩm của công ty về dùng riêng, không khai khống chi phí, không nói dối khách hàng về tiến độ, không ép đồng nghiệp uống rượu trong tiệc. Mỗi việc nhỏ ấy giữ được thì uy tín nghề nghiệp của mình cũng được giữ.
Người làm chủ có thể đưa tinh thần này vào cách điều hành: báo giá trung thực, trả lương đúng hạn, không bắt nhân viên làm điều sai trái. Một doanh nghiệp sống được lâu thường dựa trên lòng tin, mà lòng tin được xây từ những việc như thế.
Tìm hiểu thêm ở đâu
Các chùa thường có khóa học Phật pháp cơ bản cho người tại gia, trong đó năm giới được giảng kỹ. Nên học ở nơi có thầy giảng rõ ràng, nghiêm túc, và đọc thêm sách Phật học phổ thông của những tác giả có uy tín.
Một số Phật tử đeo chuỗi hạt hoặc mặt dây nhỏ như vật nhắc lời phát nguyện của mình; nếu muốn chọn một món giản dị, trang nghiêm, có thể xem các mẫu trang sức trên Thế Giới Phong Thủy, và nhớ rằng điều giữ được giới là sự tỉnh thức hằng ngày.