Kinh Thiện Sinh: lời Phật dạy về cách dùng tiền, chọn bạn và bổn phận trong gia đình
Trả lời ngắn: Kinh Thiện Sinh (thuộc Trường Bộ kinh) là lời Phật dạy chàng thanh niên Thiện Sinh về đời sống người tại gia: tránh những đường làm hao tán của cải, chia thu nhập hợp lý, chọn bạn tốt và giữ bổn phận hai chiều trong sáu mối quan hệ như cha mẹ với con, vợ với chồng, thầy với trò.
Nhiều người nghĩ lời Phật dạy chỉ dành cho người tu hành, xa rời chuyện cơm áo. Kinh Thiện Sinh là một minh chứng ngược lại. Bản kinh nói rất cụ thể về tiền bạc, bạn bè, gia đình, đến mức nhiều người gọi nó là cẩm nang sống của người tại gia.
Câu chuyện mở đầu: chàng Thiện Sinh mỗi sáng làm theo lời cha dặn lúc lâm chung, lạy sáu phương. Phật thấy và giải thích cho chàng ý nghĩa thật của việc "lạy sáu phương": đó là sáu mối quan hệ mà mỗi người cần chăm sóc.
Sáu phương là sáu mối quan hệ
Theo lời giảng phổ biến, phương Đông là cha mẹ, phương Nam là thầy dạy, phương Tây là vợ chồng, phương Bắc là bạn bè, phương Dưới là người giúp việc và người làm công, phương Trên là các vị tu hành. Mỗi quan hệ đều có bổn phận từ hai phía, không phải chỉ một bên phục tùng.
Đây là điểm đáng chú ý: kinh không chỉ dạy con hiếu thảo với cha mẹ, mà còn dạy cha mẹ phải ngăn con làm điều ác, khuyến khích con làm điều thiện, cho con học nghề, lo cho con lập gia đình.
Bổn phận giữa cha mẹ và con cái
Con cái được dạy phụng dưỡng cha mẹ, làm tròn bổn phận, giữ gìn nếp nhà, và tưởng nhớ khi cha mẹ mất. Cha mẹ được dạy ngăn con điều xấu, dạy con điều tốt, cho con học hành, chọn người bạn đời phù hợp và trao lại tài sản đúng lúc.
Đọc lại hôm nay, những bổn phận ấy vẫn rất gần: cha mẹ đầu tư cho con học, con lớn chăm sóc cha mẹ già. Điểm đáng giữ là tính hai chiều và sự tôn trọng lẫn nhau.
Bổn phận giữa vợ và chồng
Kinh dạy người chồng tôn trọng vợ, không coi thường, chung thủy, giao quyền quản lý trong nhà và lo cho vợ đồ dùng, trang sức. Người vợ được dạy làm tốt việc nhà, đối xử tốt với họ hàng hai bên, chung thủy, giữ gìn tài sản và siêng năng.
Những phân công cụ thể mang dấu ấn xã hội cổ. Ngày nay vợ chồng chia việc khác, nhưng tinh thần tôn trọng, chung thủy và cùng giữ tài sản gia đình vẫn nguyên giá trị.
Sáu đường làm hao tán của cải
- Say sưa rượu chè và các chất gây nghiện.
- Du hành đường phố phi thời, tức la cà đêm khuya.
- Ham mê hội hè, tiệc tùng liên miên.
- Đam mê cờ bạc.
- Giao du với bạn xấu.
- Lười biếng, viện cớ trời lạnh, trời nóng, còn sớm, đã muộn để không làm việc.
Mỗi đường đều được kinh phân tích tác hại cụ thể: mất tiền, sinh bệnh, mất uy tín, dễ gặp tai họa. Danh sách hơn hai nghìn năm tuổi mà đọc như lời khuyên tài chính hôm nay.
Cờ bạc và các hình thức "cá cược" thời nay
Cờ bạc trong kinh được nói rõ hậu quả: thắng thì sinh thù oán, thua thì tiếc của, lời nói không được tin. Ngày nay cờ bạc có thêm hình thức trực tuyến, cá độ, các ứng dụng hứa lãi cao bất thường. Bản chất không đổi.
Cờ bạc và cá độ trái phép còn có thể vi phạm pháp luật. Nếu người thân sa vào, nên tìm sự giúp đỡ sớm, cả về tài chính lẫn tâm lý, trước khi nợ nần chồng chất.
Chia thu nhập làm bốn phần
Một đoạn được trích dẫn nhiều là lời khuyên chia tài sản làm bốn phần: một phần để chi dùng, hai phần để làm ăn, một phần để dành phòng khi khó khăn. Đây là một nguyên tắc chung, không phải công thức bắt buộc.
Áp vào hôm nay, có thể hiểu là: giữ chi tiêu sinh hoạt trong giới hạn, dành phần đáng kể cho việc tạo ra thu nhập lâu dài như học thêm, làm ăn, và luôn có một khoản dự phòng. Tỷ lệ cụ thể tùy hoàn cảnh mỗi nhà; với quyết định đầu tư lớn, nên tự tìm hiểu kỹ hoặc hỏi người có chuyên môn.
Ví như con ong hút mật
Kinh có hình ảnh người tích lũy của cải như con ong hút mật: lấy mật mà không làm hại sắc và hương của hoa. Ý nói kiếm tiền một cách chân chính, không làm hại người khác.
Đây là điểm cần nhấn mạnh: Phật giáo không chê việc có tiền, mà nói về cách kiếm tiền và cách dùng tiền. Tiền kiếm bằng lừa lọc, gây hại thì dù nhiều cũng không đem lại an vui.
Bốn loại bạn giả
Kinh liệt kê bốn loại bạn nên tránh: người chỉ biết lấy, người chỉ nói suông, người nịnh hót, và người rủ rê vào đường hao của. Mỗi loại có dấu hiệu cụ thể, như người nói suông thì hứa hẹn chuyện đã qua hoặc chuyện chưa tới, nhưng lúc cần thì viện cớ.
Những dấu hiệu ấy giúp nhận ra cả những mối quan hệ làm ăn không lành mạnh, không chỉ bạn bè.
Bốn loại bạn thật
Ngược lại là bốn loại bạn tốt: người giúp đỡ, người chia sẻ vui buồn, người khuyên điều có ích, và người có lòng thương. Bạn khuyên điều có ích là người dám ngăn mình làm điều sai, chỉ cho mình điều tốt, dù lời khuyên ấy không dễ nghe.
Một câu hỏi tự kiểm: trong những người mình hay gặp, ai khiến mình sống tốt hơn sau mỗi lần gặp?
Bổn phận với người làm công
Phương Dưới trong kinh là người giúp việc, người làm công. Kinh dạy người chủ giao việc vừa sức, trả lương và thức ăn đầy đủ, chăm sóc khi bệnh, chia sẻ thức ăn ngon, cho nghỉ đúng lúc. Người làm công được dạy dậy sớm, nghỉ muộn, lấy những gì được cho, làm việc tốt và giữ tiếng tốt cho chủ.
Hôm nay có thể đọc đó là tinh thần đối xử công bằng giữa người thuê và người làm: lương đúng, giờ giấc hợp lý, chăm sóc khi ốm đau, và ngược lại là làm việc tận tâm.
Bổn phận với thầy và người tu hành
Với thầy dạy, kinh dạy học trò kính trọng, siêng năng học, phục vụ; thầy thì dạy hết lòng, giới thiệu trò với bạn bè, bảo vệ trò. Với người tu hành, người tại gia được dạy đối xử với lòng từ trong lời nói, việc làm, ý nghĩ; người tu hành thì dạy điều lành, ngăn điều ác.
Mối quan hệ với nhà chùa vì thế cũng là hai chiều: người đi chùa cúng dường với lòng thành, nhà chùa giữ giới hạnh và dạy điều tốt, không phải quan hệ mua bán phước.
Đọc kinh này cho đúng tinh thần
Kinh Thiện Sinh phản ánh xã hội Ấn Độ cổ, nên có những phân công vai trò không còn phù hợp nguyên văn. Đọc kinh hôm nay nên giữ tinh thần: trách nhiệm hai chiều, sống chân chính, chi tiêu có kế hoạch, chọn bạn cẩn thận. Không nên dùng câu chữ cổ để áp đặt vai trò cứng nhắc lên các thành viên gia đình.
Một bài tập cho gia đình
- Ngồi cùng nhau xem chi tiêu tháng trước, nhận ra khoản nào thuộc "đường hao của".
- Thống nhất một khoản để dành cố định mỗi tháng, dù nhỏ.
- Mỗi người kể một việc mình làm được cho người kia trong tuần: con cho cha mẹ, cha mẹ cho con, vợ cho chồng, chồng cho vợ.
Kinh không cần được đọc thuộc; nó cần được sống trong những cuộc nói chuyện nhỏ như vậy.
Nhiều gia đình đặt một vật nhỏ ở góc làm việc, như con thiềm thừ hay đồng tiền xu, để nhắc mình về chuyện chi tiêu có kế hoạch; nếu thích, có thể xem các mẫu tiền xu trên Thế Giới Phong Thủy, nhớ rằng thứ giữ của thật sự vẫn là thói quen ghi chép và tiết kiệm.